Xơ gan (Liver Cirrhosis) là gì: Tìm hiểu nguyên nhân, triệu chứng, phương pháp điều trị

Xơ gan là tình trạng gan tích tụ mô xơ trong thời gian dài đến mức cấu trúc và chức năng của gan bị rối loạn; mô bình thường bị thay thế bằng mô xơ, khiến hiệu quả hoạt động của gan giảm dần một cách liên tục

Việc hiểu rõ bệnh xơ gan (Liver Cirrhosis) là bệnh gan mạn tính do tình trạng viêm gan kéo dài liên tục, dù do virus viêm gan, uống rượu, bệnh gan nhiễm mỡ, hay các nguyên nhân khác, là điều quan trọng; vì bệnh này có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như cổ trướng, xuất huyết do giãn tĩnh mạch thực quản, bệnh não do gan và ung thư gan

Chẩn đoán và điều trị từ giai đoạn sớm, bao gồm kiểm soát nguyên nhân gây viêm gan mạn tính, sẽ giúp làm chậm tiến triển bệnh, giảm nguy cơ biến chứng và giúp người bệnh có chất lượng cuộc sống tốt hơn

Xơ gan (Liver Cirrhosis) làgì?

Xơ gan là tình trạng do gan bị viêm hoặc tổn thương liên tục trong thời gian dài, khiến cơ thể sửa chữa mô gan bị hư hại bằng cách tạo mô xơ để thay thế Khi mô xơ tích tụ ngày càng nhiều, cấu trúc gan sẽ bị biến dạng, trở nên cứng và chức năng suy giảm

Ở giai đoạn đầu, nhiều người bệnh có thể không có triệu chứng hoặc chỉ có các triệu chứng không đặc hiệu như mệt mỏi, dễ kiệt sức, chán ăn hoặc buồn nôn, khiến bệnh thường bị bỏ qua cho đến khi xuất hiện biến chứng của xơ gan ở giai đoạn muộn. Mặc dù một phần mô xơ trong gan có thể cải thiện nếu được điều trị phù hợp từ sớm, nhưng khi bệnh tiến triển đến xơ gan, phần lớn tổn thương gan thường không thể hồi phục hoàn toàn. Vì vậy, phát hiện và điều trị bệnh gan mạn tính từ sớm là vô cùng quan trọng

Nguyên nhân của xơ gan có thể donhững gì

Xơ gan không chỉ đến từ việc uống rượu, mà còn có thể xuất phát từ các bệnh hoặc tình trạng khác nhau gây viêm gan và tích tụ mô xơ gan trong thời gian dài. Các nguyên nhân thường gặp bao gồm

1. Bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (MASLD)

Hiện nay là một trong những nguyên nhân quan trọng của xơ gan trên toàn thế giới, thường gặp ở người béo phì, béo bụng, đái tháo đường, mỡ máu cao hoặc kháng insulin. Sự tích tụ mỡ trong gan kéo dài có thể dẫn đến viêm, xơ hóa và cuối cùng là xơ gan

2. Bệnh gan do rượu (Alcohol-Related Liver Disease; ALD)

Uống đồ uống có cồn với lượng nhiều và liên tục trong thời gian dài có thể trực tiếp làm tổn thương tế bào gan, kích hoạt viêm và hình thành mô xơ, dẫn đến xơ gan. Nguy cơ tăng theo lượng và thời gian uống. Thông thường, người uống rượu nhiều hơn 4 đơn vị uống chuẩn mỗi ngày ở nam hoặc nhiều hơn 2 đơn vị uống chuẩn mỗi ngày ở nữ một cách thường xuyên sẽ có nguy cơ mắc bệnh gan do rượu tăng lên (1 đơn vị uống chuẩn (standard drink) tương đương khoảng 10–14 gram cồn nguyên chất)

3. Virus viêm gan B và C (Chronic Viral Hepatitis B and C)

Nhiễm virus viêm gan B hoặc C mạn tính gây viêm gan kéo dài liên tục; nếu không được điều trị có thể dẫn đến xơ hóa, xơ gan và ung thư gan. Hiện vẫn là một nguyên nhân quan trọng của xơ gan tại Thái Lan

4. Viêm gan tự miễn (Autoimmune Hepatitis)

Do hệ miễn dịch của cơ thể hoạt động bất thường và tấn công chính tế bào gan, dẫn đến viêm mạn tính và có thể tiến triển thành xơ gan

5. Bệnh di truyền và bệnh đường mật

Một số bệnh như thừa sắt trong cơ thể (Hemochromatosis), bệnh Wilson’s disease hoặc viêm đường mật mạn tính có thể gây tích tụ các chất bất thường trong gan và dẫn đến xơ gan

6. Một số loại thuốc, thảo dược và chất độc

Tiếp xúc với một số thuốc hoặc chất trong thời gian dài, bao gồm thực phẩm bổ sung hoặc thảo dược không đạt chuẩn, có thể gây viêm gan và làm tăng nguy cơ hình thành mô xơ hoặc xơ gan về lâu dài

Xơ gan có mấy giai đoạn? 

Nhìn chung, xơ gan có thể chia thành 2 giai đoạn chính dựa trên chức năng gan và sự xuất hiện biến chứng, bao gồm:

1. Xơ gan còn bù (Compensated Cirrhosis)

Còn có thể gọi là “giai đoạn sớm” của xơ gan. Dù gan đã hình thành mô xơ và cấu trúc thay đổi, nhưng vẫn còn khả năng bù trừ chức năng. Nhiều người bệnh có thể không có triệu chứng hoặc chỉ có triệu chứng không đặc hiệu như mệt mỏi, dễ kiệt sức, chán ăn hoặc đầy bụng nhẹ, khiến bệnh thường được phát hiện qua khám sức khỏe hoặc khi tìm nguyên nhân của bệnh gan mạn tính

2. Xơ gan mất bù (Decompensated Cirrhosis)

Hoặc “giai đoạn có biến chứng”, là giai đoạn gan không còn bù trừ đủ và bắt đầu xuất hiện biến chứng. Người bệnh có thể có vàng da, vàng mắt, cổ trướng, phù chân, xuất huyết do giãn tĩnh mạch thực quản hoặc bệnh não do gan; đây là tình trạng cần được bác sĩ theo dõi chặt chẽ

Nhìn chung, người bệnh được chẩn đoán và điều trị từ giai đoạn còn bù sẽ có cơ hội kiểm soát bệnh và giảm nguy cơ biến chứng tốt hơn so với người đã bước vào giai đoạn mất bù

Nhận biết triệu chứng xơ gan các dấu hiệu cảnh báo không nên bỏ qua

Xơ gan ở giai đoạn đầu thường không biểu hiện rõ ràng, vì vậy nhiều người bệnh không biết mình mắc bệnh cho đến khi gan bị tổn thương nhiều hơn hoặc bắt đầu có biến chứng

• Triệu chứng giai đoạn đầu: Người bệnh có thể có mệt mỏi, dễ kiệt sức, buồn nôn, chán ăn buồn nôn hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân Đây là các triệu chứng không đặc hiệu và có thể gặp trong nhiều bệnh
• Triệu chứng khi chức năng gan bắt đầu suy giảm: Khi bệnh tiến triển, có thể bắt đầu xuất hiện vàng da, vàng mắt (vàng da do tăng bilirubin) bụng to do cổ trướng phù chân hoặc lòng bàn tay đỏ bất thường
• Triệu chứng cần gặp bác sĩ ngay: Nếu có nôn ra máu, đi ngoài phân đen như hắc ín, lú lẫn, choáng váng, buồn ngủ bất thường hoặc thay đổi hành vi, cần đi khám ngay lập tức vì có thể là dấu hiệu của biến chứng nặng do xơ gan

Các biến chứng do xơ gan cần theo dõi

Khi xơ gan tiến triển đến mức gan không thể bù trừ đủ, người bệnh có thể bước vào giai đoạn xơ gan mất bù (Decompensated Cirrhosis) và xuất hiện các biến chứng quan trọng; một số có thể đe dọa tính mạng nếu không được điều trị kịp thời

1. Cổ trướng và phù chân (Ascites and Edema)

Là biến chứng thường gặp nhất của xơ gan Do tăng áp lực hệ tĩnh mạch cửa kết hợp giảm tổng hợp protein albumin của gan, khiến dịch tích tụ trong ổ bụng và vùng chân. Người bệnh có thể bụng to, căng bụng, tăng cân hoặc phù chân. Ngoài ra còn có nguy cơ nhiễm trùng dịch cổ trướng (Spontaneous Bacterial Peritonitis; SBP) với các triệu chứng như sốt, đau bụng hoặc lơ mơ hơn

2. Tăng áp lực tĩnh mạch cửa và giãn tĩnh mạch đường tiêu hóa (Portal Hypertension and varices)

Khi mô xơ trong gan cản trở dòng máu lưu thông, áp lực trong hệ tĩnh mạch cửa tăng lên, dẫn đến giãn tĩnh mạch thực quản hoặc dạ dày. Nếu các tĩnh mạch này vỡ, người bệnh có thể nôn ra máu đỏ tươi hoặc đi ngoài phân đen như hắc ín, đây được xem là cấp cứu y khoa

3. Bệnh não do gan (Hepatic Encephalopathy)

Do gan không thể thải độc hiệu quả, khiến độc chất tích tụ và ảnh hưởng đến chức năng não. Người bệnh có thể hay quên, giảm tập trung lú lẫn, thay đổi tính cách, ngủ đảo lộn giờ giấc, hoặc trường hợp nặng có thể lơ mơ đến hôn mê

4. Hội chứng gan thận (Hepatorenal Syndrome)

Xơ gan giai đoạn nặng có thể ảnh hưởng đến hệ tuần hoàn và chức năng thận, gây suy thận dù thận không có bất thường trực tiếp. Đây là biến chứng rất nghiêm trọng và cần được theo dõi sát

5. Nguy cơ ung thư gan (Hepatocellular Carcinoma)

Người bệnh xơ gan có nguy cơ ung thư gan cao hơn người bình thường, do đó cần được tầm soát đều đặn. Thông thường khuyến nghị siêu âm gan mỗi 6 tháng và có thể cân nhắc xét nghiệm máu bổ sung theo chỉ định của bác sĩ để tăng cơ hội phát hiện ung thư gan từ giai đoạn sớm

Hướng dẫn chẩn đoán xơ gan

Khi bác sĩ nghi ngờ người bệnh có thể bị xơ gan, sẽ khai thác bệnh sử, khám lâm sàng và chỉ định thêm xét nghiệm để đánh giá nguyên nhân, mức độ nặng của bệnh và các biến chứng có thể xảy ra. Các xét nghiệm quan trọng bao gồm:

1. Xét nghiệm máu đánh giá chức năng gan

Xét nghiệm máu giúp đánh giá cả tình trạng viêm gan, khả năng hoạt động của gan và các biến chứng liên quan. Ví dụ các chỉ số bác sĩ dùng để cân nhắc gồm:

• AST (SGOT) và ALT (SGPT) : dùng để đánh giá viêm hoặc tổn thương tế bào gan
• Albumin : là protein do gan tạo ra; nếu thấp có thể cho thấy gan hoạt động giảm
• Bilirubin : nếu cao có thể gây vàng da, vàng mắt (vàng da do tăng bilirubin)
• INR hoặc Prothrombin Time (PT) : dùng để đánh giá khả năng tạo các protein liên quan đến đông máu
• Platelet Count (tiểu cầu) : tiểu cầu thấp có thể là dấu hiệu tăng áp lực tĩnh mạch cửa do xơ gan

2. Siêu âm bụng (Ultrasound)

Là xét nghiệm ban đầu thường dùng để đánh giá xơ gan vì không đau và không cần tiêm thuốc cản quang. Có thể giúp đánh giá đặc điểm gan, lách to, dịch ổ bụng, đồng thời dùng để tầm soát ung thư gan ở người bệnh xơ gan

3. FibroScan® (Transient Elastography)

FibroScan® là xét nghiệm đo độ cứng của gan để đánh giá mức độ xơ hóa và mức độ nặng của bệnh gan mà không cần sinh thiết gan. Ngoài ra còn có thể đánh giá lượng mỡ tích tụ trong gan trong cùng một lần kiểm tra 

4. Chụp cắt lớp vi tính (CT Scan) hoặc cộng hưởng từ (MRI)

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định CT hoặc MRI để đánh giá cấu trúc gan, các biến chứng và tầm soát thêm ung thư gan

5. Nội soi đường tiêu hóa trên (Upper GI Endoscopy)

Một số người bệnh xơ gan có thể được nội soi để kiểm tra giãn tĩnh mạch thực quản hoặc dạ dày, đây là biến chứng quan trọng của xơ gan và có thể gây xuất huyết tiêu hóa

Hiện nay, bác sĩ có thể chẩn đoán và đánh giá mức độ nặng của xơ gan ở phần lớn người bệnh dựa trên xét nghiệm máu, siêu âm và FibroScan® mà không cần sinh thiết gan

Xơ gan có chữa khỏi không 

Một trong những câu hỏi thường gặp là “xơ gan có chữa khỏi không?” Câu trả lời là xơ gan là tình trạng gan bị xơ hóa và biến đổi cấu trúc trong thời gian dài, phần lớn tổn thương không thể hồi phục hoàn toàn. Tuy nhiên, nếu có thể điều trị hoặc kiểm soát nguyên nhân bệnh từ sớm, mô xơ và chức năng gan ở một số người bệnh có thể được cải thiện

Mục tiêu quan trọng của điều trị xơ gan là ngăn bệnh tiến triển, phòng biến chứng và giúp người bệnh có chất lượng sống tốt hơn. Phương pháp điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ nặng của bệnh, như điều trị virus viêm gan B hoặc C, kiêng rượu tuyệt đối, hoặc kiểm soát cân nặng và bệnh kèm theo ở người bệnh gan nhiễm mỡ. Ngoài ra, bác sĩ sẽ chăm sóc và điều trị các biến chứng có thể xảy ra do xơ gan như cổ trướng, giãn tĩnh mạch thực quản, bệnh não do gan hoặc nhiễm trùng

Trong trường hợp gan tổn thương nặng đến mức không thể hoạt động đủ, hoặc có biến chứng khó kiểm soát, ghép gan (Liver Transplantation) có thể là một lựa chọn điều trị giúp người bệnh cải thiện chất lượng cuộc sống

Điều trị xơ gan hiện nay

Dù mô xơ đã hình thành thành xơ gan không thể hoàn toàn trở lại mô gan bình thường, điều trị phù hợp có thể giúp làm chậm tiến triển bệnh, giảm nguy cơ biến chứng và giúp người bệnh có chất lượng cuộc sống tốt hơn

1. Điều trị nguyên nhân

Yếu tố cốt lõi trong điều trị xơ gan là kiểm soát hoặc loại bỏ nguyên nhân gây viêm gan mạn tính

• Ở người bệnh viêm gan virus B hoặc C, bác sĩ có thể cân nhắc dùng thuốc kháng virus để giảm viêm và làm chậm tiến triển bệnh
• Ở người bệnh gan do rượu, kiêng rượu tuyệt đối là điều quan trọng nhất
• Ở người bệnh gan nhiễm mỡ, nên kiểm soát cân nặng, điều trị đái tháo đường, mỡ máu cao và các yếu tố nguy cơ chuyển hóa khác

2. Điều trị biến chứng

Người bệnh xơ gan có thể cần điều trị các biến chứng kèm theo, như:

• Thuốc giảm áp lực tĩnh mạch cửa để giảm nguy cơ vỡ giãn tĩnh mạch thực quản
• Thuốc lợi tiểu cho người bệnh có cổ trướng hoặc phù chân
• Thuốc điều trị bệnh não do gan, như thuốc giúp giảm tạo thành và hấp thu amoniac trong ruột

3. Chăm sóc dinh dưỡng

Nhiều người bệnh xơ gan bị suy dinh dưỡng và mất khối cơ, vì vậy việc cung cấp đủ năng lượng và protein là quan trọng. Bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng sẽ giúp lập kế hoạch dinh dưỡng phù hợp với tình trạng từng người. Ngoài ra có thể cân nhắc bổ sung vitamin hoặc khoáng chất nếu phát hiện thiếu hụt dinh dưỡng

4. Thủ thuật và điều trị nâng cao

Trong trường hợp biến chứng nặng hoặc không đáp ứng điều trị bằng thuốc, bác sĩ có thể cân nhắc điều trị bổ sung, như:

• Nội soi thắt giãn tĩnh mạch thực quản
• Làm TIPS (Transjugular Intrahepatic Portosystemic Shunt) để giảm áp lực hệ tĩnh mạch cửa
• Ghép gan (Liver Transplantation), là lựa chọn điều trị cho người bệnh gan giai đoạn nặng hoặc có biến chứng không thể kiểm soát bằng phương pháp khác

Những điều nên làm và điều kiêng kỵ đối với người bệnh xơ gan 

Người bệnh xơ gan có thể giảm nguy cơ biến chứng và làm chậm tiến triển bệnh bằng cách chăm sóc bản thân phù hợp, đồng thời tránh các yếu tố có thể làm gan tổn thương thêm như sau:

• Kiêng tuyệt đối mọi loại đồ uống có cồn: Dù xơ gan do nguyên nhân nào, rượu có thể thúc đẩy viêm và làm tăng tổn thương gan
• Tránh tự dùng thuốc, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung mà không hỏi ý kiến bác sĩ: Một số thuốc, bao gồm một số thảo dược và thực phẩm bổ sung, có thể gây độc cho gan hoặc ảnh hưởng đến chức năng gan. Người bệnh xơ gan nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng thuốc
• Tránh ăn đồ sống hoặc tái: Đặc biệt là hải sản sống như hàu, vì người bệnh xơ gan có nguy cơ nhiễm trùng nặng cao hơn người bình thường
• Hạn chế thực phẩm nhiều natri: Đặc biệt ở người có cổ trướng hoặc phù chân, nên tránh thực phẩm chế biến sẵn, đồ hộp, thực phẩm muối chua, và đồ ăn quá mặn để giảm giữ nước trong cơ thể
• Tránh táo bón: Đi tiêu không đều có thể tăng nguy cơ bệnh não do gan ở một số người bệnh; do đó nên uống nước, ăn thực phẩm giàu chất xơ và dùng thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ

Tự chăm sóc và theo dõi điều trị ở người bệnh xơ gan

Chăm sóc sức khỏe liên tục đóng vai trò quan trọng trong việc làm chậm tiến triển bệnh, giảm nguy cơ biến chứng và giúp người bệnh có chất lượng cuộc sống tốt hơn

• Ăn uống cân đối và cung cấp đủ protein: Nhiều người bệnh xơ gan bị suy dinh dưỡng và giảm khối cơ, vì vậy nên nhận đủ protein chất lượng tốt với lượng phù hợp theo khuyến cáo của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng
• Chia nhỏ bữa ăn và tránh nhịn ăn trong thời gian dài: Ăn nhiều bữa nhỏ mỗi ngày, bao gồm bữa ăn nhẹ trước khi ngủ, có thể giúp giảm phân hủy khối cơ và duy trì cân bằng năng lượng của cơ thể
• Kiểm soát cân nặng và các bệnh kèm theo liên quan chuyển hóa: Ở người bệnh có gan nhiễm mỡ kèm theo, kiểm soát cân nặng, đường huyết và mỡ máu sẽ giúp giảm viêm và làm chậm tiến triển bệnh
• Theo dõi các triệu chứng bất thường của cơ thể thường xuyên: Nếu tăng cân nhanh, bụng to hơn, phù chân, vàng da, vàng mắt, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc lú lẫn, cần đi khám ngay
• Tiêm vắc-xin theo khuyến cáo của bác sĩ: Ví dụ vắc-xin viêm gan A và B (ở người chưa có miễn dịch), vắc-xin cúm và vắc-xin phòng viêm phổi để giảm nguy cơ nhiễm trùng
• Theo dõi điều trị đều đặn: Người bệnh xơ gan nên làm xét nghiệm máu, siêu âm gan và các kiểm tra khác theo lịch hẹn để đánh giá chức năng gan, theo dõi biến chứng và tầm soát ung thư gan liên tục

Dịch vụ chăm sóc người bệnh xơ gan tại Bangkok Hospital

Trung tâm Bệnh gan và Tiêu hóa, Bangkok Hospital cung cấp dịch vụ chăm sóc và điều trị xơ gan bởi đội ngũ bác sĩ đa chuyên khoa và bác sĩ nội khoa chuyên gan giàu kinh nghiệm. Chúng tôi sẵn sàng tư vấn chuyên sâu về nguyên nhân xơ gan, đồng thời lập kế hoạch điều trị cá nhân hóa với công nghệ nội soi như ERCP, EUS, và DBE giúp chẩn đoán và điều trị mà không cần phẫu thuật

Sẵn sàng hướng dẫn chăm sóc bản thân và chuẩn bị trước – sau khi kiểm tra một cách có hệ thống để phục hồi phù hợp, giúp triệu chứng xơ gan của người bệnh giảm bớt và có thể sống có chất lượng dưới tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt

Tóm tắt bài viết

Xơ gan là tình trạng có thể phòng ngừa nếu phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Việc thay đổi hành vi và theo dõi triệu chứng xơ gan từ giai đoạn đầu rất quan trọng để kéo dài thời gian hoạt động của gan. Chăm sóc sức khỏe chủ động tại Bangkok Hospital sẽ giúp giảm lo lắng và chăm sóc, bao gồm cả điều trị nâng đỡ các triệu chứng của người bị xơ gan một cách hiệu quả

• Tìm bác sĩ: https://www.bangkokhospital.com/th/bangkok/doctor 
• Đặt lịch hẹn: https://www.bangkokhospital.com/th/bangkok/appointment/step1 
• Liên hệ chúng tôi: https://www.bangkokhospital.com/th/bangkok/contact