Thai kỳ nguy cơ cao - Nguyên nhân Triệu chứng Chăm sóc (High-Risk Pregnancy)

Mang thai là giai đoạn quan trọng của mọi người mẹ. Thai kỳ nguy cơ cao hay mang thai nguy cơ cao (High-Risk Pregnancy) có thể xảy ra với phụ nữ mang thai, gây ra các biến chứng đối với sức khỏe của mẹ và thai nhi. Việc khám thai và gặp bác sĩ theo lịch hẹn, thường xuyên quan sát các thay đổi và bất thường của cơ thể sẽ giúp mẹ bầu khỏe mạnh và sinh em bé một cách suôn sẻ.

Thai kỳ nguy cơ cao là gì

Thai kỳ nguy cơ cao là bất kỳ tình trạng nguy cơ nào có ảnh hưởng đến sức khỏe của mẹ và thai nhi trong thời kỳ mang thai, khi sinh và sau sinh, có thể nguy hiểm và nghiêm trọng đến mức tử vong. Cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi sát để phòng ngừa mức độ nghiêm trọng có thể xảy ra. Mẹ bầu càng lớn tuổi thì nguy cơ càng tăng cao.

Sàng lọc cho phụ nữ mang thai

Sàng lọc cho phụ nữ mang thai có thể thực hiện như sau:

1. Sàng lọc chỉ dành cho phụ nữ mang thai có nguy cơ cao: là sàng lọc ở phụ nữ mang thai có nguy cơ cao mắc bệnh đó, ví dụ sàng lọc đái tháo đường thai kỳ, đánh giá nguy cơ chuyển dạ sinh non, v.v.
2. Sàng lọc cho tất cả phụ nữ mang thai: là kiểm tra cho tất cả phụ nữ mang thai, không phân biệt có phải thai kỳ nguy cơ cao hay không, như kiểm tra kích thước và đặc điểm hồng cầu, xét nghiệm nhóm máu ABO và Rh, xét nghiệm nhiễm giang mai, virus viêm gan B, virus HIV, xét nghiệm nước tiểu tìm protein và glucose trong nước tiểu, v.v. Ở Thái Lan, số người mắc bệnh thalassemia cao nên cần sàng lọc thalassemia cho tất cả phụ nữ mang thai.

Đặc điểm của thai kỳ nguy cơ cao

• Thai kỳ nguy cơ cao từ phía mẹ gồm: đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim, bệnh thận, nhiễm bệnh lây truyền qua đường tình dục, béo phì hoặc thừa cân.
• Thai kỳ nguy cơ cao do tình trạng thai gồm: đa thai (song thai), mang thai ở tuổi dưới 17 hoặc trên 35, tiền sử sẩy thai hoặc sinh non, thai ngoài tử cung.
• Thai kỳ nguy cơ cao do yếu tố bên ngoài gồm: hút thuốc, uống rượu, sử dụng ma túy, ăn uống không đảm bảo vệ sinh.

Triệu chứng của thai kỳ nguy cơ cao

• Đau bụng không cải thiện
• Sốt cao
• Đau đầu thường xuyên và dữ dội
• Choáng váng, chóng mặt hoặc ngất
• Đau ngực, hồi hộp, khó thở
• Mệt mỏi nhiều
• Đầy tức bụng, bụng nhỏ hoặc to hơn bình thường
• Thai nhi ngừng cử động hoặc cử động chậm lại
• Buồn nôn, nôn ói nặng hơn ốm nghén bình thường
• Sưng đỏ hoặc đau ở mặt hoặc tay chân
• Ra máu hoặc khí hư qua âm đạo
• Thai chưa máy khi đã mang thai được 5 – 6 tháng
• Muốn làm hại bản thân hoặc thai nhi

Yếu tố nguy cơ gây thai kỳ nguy cơ cao

1. Yếu tố nguy cơ về phía mẹ và sức khỏe như:
   • Béo phì
   • Thalassemia
   • Bệnh nền như đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh thận và bệnh tim, v.v.
   • Tuổi của mẹ khi mang thai quá lớn hoặc quá nhỏ, ví dụ mang thai khi lớn tuổi hoặc mang thai khi dưới 18 tuổi
2. Yếu tố nguy cơ trong khi mang thai như:
   • Song thai
   • Ốm nghén nặng
   • Đái tháo đường thai kỳ
3. Yếu tố nguy cơ từ tiền sử thai sản gồm:
   • Mang thai nhiều lần
   • Từng sẩy thai từ 2 lần trở lên
   • Từng sinh non và sinh quá ngày

Biến chứng của thai kỳ nguy cơ cao

• Đái tháo đường thai kỳ do hormone hoặc chất hóa học ức chế hoạt động của insulin, khiến mẹ bầu có nguy cơ tiền sản giật, tăng huyết áp khi mang thai, sinh non; thai có nguy cơ tử vong trong tử cung; thai to hơn bình thường làm sinh khó; tăng nguy cơ sẩy thai; bao gồm cả dị tật bẩm sinh. Có thể có tình trạng đa ối hoặc nước ối nhiều bất thường, làm thai tăng nguy cơ sinh non và có nguy cơ dị tật cao.
• Sinh non là tình trạng em bé sinh ra khi tuổi thai dưới 37 tuần, nên các cơ quan chưa hoạt động đầy đủ, trẻ có nguy cơ tử vong. Nguyên nhân do bất thường trong thai kỳ như tiền sản giật, nhiễm trùng khi mang thai, bệnh mạn tính, v.v. khiến trẻ gặp biến chứng như dễ nhiễm trùng máu và đường hô hấp, suy hô hấp có nguy cơ bệnh phổi mạn tính và nhiễm trùng phổi, xuất huyết não, bất thường võng mạc, vàng da sau sinh, ruột không hoạt động. Sinh non có khả năng tái diễn ở những lần mang thai tiếp theo.
• Tăng huyết áp ở phụ nữ mang thai là tình trạng mẹ bầu có huyết áp 140/90 mmHg hoặc cao hơn, có thể xảy ra ở phụ nữ mang thai từ 20 tuần trở lên và có thể nguy hiểm đến tử vong. Dù nguyên nhân chưa rõ, nhưng giả định do bất thường nhau thai. Tác động lên mẹ bầu gồm: co giật, xuất huyết não, nhau bong non; nếu không điều trị kịp có thể tử vong. Với thai nhi, lượng máu từ nhau thai giảm làm thai chậm phát triển, bất thường và có thể tử vong trong tử cung. Đáng lo ngại là tăng huyết áp ở phụ nữ mang thai có thể tái phát và tăng lên ở các lần mang thai tiếp theo. Đôi khi bác sĩ có thể chỉ định chấm dứt thai kỳ để đảm bảo an toàn.
• Tiền sản giật là biến chứng nghiêm trọng ở phụ nữ mang thai từ 20 tuần trở lên, lượng máu nuôi các cơ quan giảm. Gặp nhiều ở phụ nữ mang thai lần đầu và còn trẻ. Mức độ nhẹ: huyết áp 140/90 mmHg; triệu chứng tiền sản giật bắt đầu từ phù mức độ vừa, chưa có biến chứng. Mức độ nặng: huyết áp 160/110 mmHg, có đau đầu nhiều, nhìn mờ, tức nghẹn vùng thượng vị, tiểu cầu thấp. Mức độ nặng nhất: co giật, cứng người, mất ý thức sau tiền sản giật nặng. Biến chứng quan trọng với mẹ gồm: xuất huyết não, nhau bong non, rối loạn thần kinh, viêm phổi, phù phổi. Thai có thể thiếu oxy do nhau bong non, có thể dẫn đến tử vong cả mẹ và thai nhi.
• Thai chậm phát triển trong tử cung là tình trạng thai có cân nặng thấp hơn bình thường, nhỏ, nguy cơ tử vong cao. Thường do suy nhau, yếu tố di truyền từ mẹ, nhiễm trùng khi mang thai, làm giảm oxy và đường huyết, rối loạn thân nhiệt, miễn dịch kém, vấn đề hô hấp, tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh. Nếu nặng có thể tử vong trong tử cung hoặc trong lúc mẹ sinh.

Chẩn đoán thai kỳ nguy cơ cao

1. Tiền sử khám thai: bác sĩ sẽ khai thác tiền sử chi tiết để sàng lọc mẹ bầu thuộc nhóm nguy cơ cao nhằm theo dõi sát.
2. Đo chiều cao đáy tử cung: dùng thước dây đo từ đáy tử cung đến trên xương mu là phương pháp sàng lọc thai chậm phát triển trong tử cung, trước khi xác nhận bằng siêu âm.
3. Siêu âm chuyên sâu (Targeted Ultrasound): siêu âm độ phân giải cao để đánh giá chi tiết cấu trúc và sự phát triển của thai, nhằm tìm bất thường bẩm sinh và theo dõi sự phát triển của thai ở nhóm thai kỳ nguy cơ cao.
4. Sàng lọc Cell-Free DNA Screening: xét nghiệm di truyền từ máu mẹ để đánh giá nguy cơ bất thường nhiễm sắc thể của thai như hội chứng Down (Trisomy 21), Edwards (Trisomy 18), Patau (Trisomy 13) cũng như bất thường nhiễm sắc thể giới tính (X và Y).
5. Chọc ối và sinh thiết gai nhau: chọc ối trong tam cá nguyệt thứ 2 và lấy mẫu mô nhau thai trong giai đoạn 10 – 12 tuần của thai kỳ để xét nghiệm, nhằm sàng lọc bất thường nhiễm sắc thể và bệnh di truyền như thiếu máu, thalassemia.
6. Đo chiều dài cổ tử cung: để đánh giá nguy cơ sinh non, đặc biệt ở mẹ bầu có nguy cơ cao hoặc có triệu chứng bất thường.
7. Siêu âm theo dõi sự phát triển và sức khỏe thai nhi: đánh giá tăng trưởng, vận động, nhịp tim, lượng nước ối, cử động thai, vị trí thai để đảm bảo thai phát triển phù hợp ở mọi giai đoạn tuổi thai.
8. Xét nghiệm cận lâm sàng: để kiểm tra nhiễm trùng đường tiết niệu, giang mai, HIV.

Chăm sóc và điều trị thai kỳ nguy cơ cao

• Khám thai với bác sĩ sản phụ khoa để được chăm sóc, giảm các yếu tố nguy cơ của mẹ bầu và hỗ trợ sự phát triển của thai nhi phù hợp.
• Nếu có bệnh nền khi mang thai cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn của bác sĩ.
• Đếm số lần thai máy, nên máy từ 10 lần trở lên trong 12 giờ mỗi ngày.
• Gặp bác sĩ sản phụ khoa theo lịch hẹn mỗi lần để theo dõi sự phát triển của thai nhi và các triệu chứng khác trong thai kỳ, theo dõi và kiểm soát bệnh nền đang có.
• Đo huyết áp tại nhà đều đặn.
• Nếu mẹ và con ở tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, bác sĩ có thể khuyến nghị kích thích chuyển dạ hoặc mổ lấy thai.

Phòng ngừa thai kỳ nguy cơ cao

• Trước khi mang thai, mẹ và bố cần khám sức khỏe chi tiết. Nếu có vấn đề sức khỏe cần điều trị hoặc kiểm soát bệnh trước khi lên kế hoạch mang thai, ví dụ người bị tăng huyết áp cần kiểm soát về mức bình thường, nếu thừa cân cần giảm cân về mức chuẩn, v.v.
• Uống axit folic trước 2 – 3 tháng trước khi mang thai để phòng ngừa bất thường ở thai, như nứt đốt sống ở trẻ.
• Khi biết mình mang thai, cần khám thai với bác sĩ sản – phụ khoa ngay, cung cấp đầy đủ tiền sử cá nhân và tiền sử sức khỏe để bác sĩ lập kế hoạch chăm sóc điều trị và đi khám theo lịch hẹn mỗi lần.
• Trong thai kỳ, nên luôn quan sát các thay đổi của cơ thể; nếu có bất thường cần gặp bác sĩ ngay.

Thai kỳ nguy cơ cao nên gặp bác sĩ MFM

• Ốm nghén nặng, sụt cân nhiều, không ăn được
• Ra máu âm đạo
• Đau vùng bụng dưới nhiều
• Sốt cao
• Thai máy ít hoặc không máy
• Vỡ ối, nước trong chảy ra từ âm đạo, túi ối bị vỡ
• Phù, tức nghẹn vùng thượng vị, nhìn mờ, đau đầu nhiều
• Đau chuyển dạ trước khi tuổi thai 37 tuần

Lợi ích của việc khám thai với bác sĩ MFM

• Chuyên môn chăm sóc thai kỳ nguy cơ cao, đặc biệt ở mẹ bầu mang thai khi lớn tuổi; mẹ bầu có bệnh nền như đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim; mẹ bầu có tiền sử sinh non, từng sẩy thai, từng tiền sản giật.
• Thành thạo sử dụng máy siêu âm độ phân giải cao để kiểm tra chi tiết cấu trúc, cơ quan nội tạng của thai, đánh giá tuần hoàn máu của nhau thai và dây rốn.
• Thành thạo sàng lọc và chẩn đoán nâng cao các bất thường di truyền; có thể cần kiểm tra thêm bằng chọc ối, sinh thiết gai nhau, chọc máu dây rốn thai.
• Thành thạo điều trị thai nhi ngay từ khi còn trong bụng mẹ: trường hợp phát hiện bất thường có thể lên kế hoạch điều trị hoặc can thiệp cho thai ngay khi chưa sinh, như thai bị phù, rối loạn nhịp tim.