Con thấp lùn, lớn chậm hơn bạn bè: làm thế nào, vì sao cha mẹ cần theo dõi sát sao

Một trong những niềm tự hào của cha mẹ là được thấy con yêu lớn lên đúng lứa tuổi, cả về trí tuệ lẫn thể chất. Nhưng bất cứ khi nào bắt đầu nhận ra rằng “con thấp hơn bạn bè hoặc lớn chậm hơn bạn bè” cho tới khi lâu dần trở thành em bé thấp nhất lớp, lo lắng là điều tự nhiên. Nhiều gia đình có thể nghĩ đó là do di truyền và bỏ qua, nhưng về mặt y khoa, tình trạng thấp bé hoặc tăng trưởng chậm có thể là dấu hiệu cảnh báo của một vấn đề sức khỏe tiềm ẩn. Hôm nay, chúng tôi sẽ giúp cha mẹ hiểu rằng khi nào chiều cao của con bắt đầu bất thường và chúng ta có thể giúp con như thế nào trước khi quá muộn

Con thấp hơn bạn bè, lớn chậm hơn bạn bè có thể do những nguyên nhân nào

Tình trạng trẻ lớn chậm hoặc thấp bé (Short Stature) không chỉ có nguyên nhân từ di truyền. Việc con thấp bé có thể do nhiều yếu tố phức tạp, trong đó bác sĩ nhi khoa thường phân loại các nguyên nhân hay gặp thành các nhóm như sau

• Yếu tố di truyền (Genetic Factors): Nếu bố mẹ có vóc dáng nhỏ, con thường có xu hướng nhỏ theo, gọi là Familial Short Stature; đây được xem là tình trạng bình thường và cũng gặp nhiều nhất
• Chậm tăng trưởng và dậy thì theo thể trạng (Constitutional Delay of Growth and Puberty): Trẻ nhóm này sẽ lớn chậm hơn bạn bè trong giai đoạn tuổi thơ và bước vào tuổi dậy thì muộn hơn bình thường, nhưng cuối cùng sẽ có chiều cao gần tương đương bạn bè khi trưởng thành
• Thiếu các hormone quan trọng: Đặc biệt là hormone tăng trưởng (Growth Hormone) và hormone tuyến giáp, là những hormone có vai trò trực tiếp kích thích xương phát triển dài ra; nếu thiếu các hormone này con sẽ thấp hơn chuẩn một cách rõ rệt
• Bệnh mạn tính: Như bệnh tim bẩm sinh, bệnh thận mạn, hoặc bệnh đường tiêu hóa làm rối loạn hấp thu dinh dưỡng, khiến cơ thể không thể sử dụng dưỡng chất cho tăng trưởng một cách đầy đủ
• Bất thường nhiễm sắc thể: Như hội chứng Turner (Turner Syndrome) ở bé gái hoặc hội chứng Down (Down Syndrome)
• Tình trạng dinh dưỡng và môi trường: Ăn uống không đủ 5 nhóm thực phẩm hoặc căng thẳng tích tụ trong gia đình đều ảnh hưởng đến sự phát triển

Cách nhận biết con thấp hơn bình thường kèm bảng tiêu chuẩn tăng chiều cao

Để biết con có phải là bé thấp nhất lớp hay không, cha mẹ không nên chỉ ước lượng bằng mắt, mà nên ghi chép và so sánh với “biểu đồ tăng trưởng” chuẩn theo giới và tuổi

Cách quan sát ban đầu

1. Con mặc cùng một cỡ quần áo được lâu hơn 1 năm mà chiều dài ống quần không bị ngắn lên
2. Chiều cao của con thấp hơn đường thấp nhất (đường bách phân vị thứ 3) của biểu đồ chuẩn
3. Khi xếp hàng ở trường, thường thấy con là bé thấp nhất lớp, luôn đứng đầu hàng

Tốc độ tăng chiều cao trung bình theo từng giai đoạn tuổi

Để cha mẹ đánh giá dễ hơn, có thể tham khảo tốc độ tăng trưởng mỗi năm như sau

Nếu con tăng chiều cao ít hơn 4-5 cm/năm trong độ tuổi đi học, đó là dấu hiệu cho thấy lớn chậm hơn bạn bè một cách đáng kể và nên nhanh chóng tham khảo ý kiến bác sĩ

Đánh giá bởi bác sĩ nhi khoa để tìm nguyên nhân gốc rễ khiến con thấp bé

Khi phụ huynh đưa con đến gặp bác sĩ nhi chuyên khoa nội tiết, sẽ có quy trình chẩn đoán một cách hệ thống để tìm hướng xử trí đúng trọng tâm nhất

• Khai thác tiền sử chi tiết: Bác sĩ sẽ hỏi về cân nặng và chiều dài lúc sinh, cân nặng và chiều cao trước đây, tiền sử chiều cao của người trong gia đình, thói quen ngủ và ăn, và tiền sử các vấn đề sức khỏe đang có
• Khám lâm sàng: Để tìm bất thường của các cơ quan khác nhau và đánh giá mức độ bước vào tuổi dậy thì
• Chụp X-quang tuổi xương (Bone Age): Bác sĩ sẽ chụp X-quang bàn tay và cổ tay trái để xem sự phát triển của xương có phù hợp với tuổi thực hay không; nếu tuổi xương chậm hơn tuổi thực nhiều, có thể là dấu hiệu thiếu hormone
• Xét nghiệm máu trong phòng thí nghiệm: Để kiểm tra chức năng gan, thận, sàng lọc thiếu máu, mức hormone tuyến giáp, và trong một số trường hợp có thể cần làm các test hormone để đánh giá mức Growth hormone(Growth Hormone Stimulation Test)

Hướng điều trị tình trạng thấp bé ở trẻ, giúp con trở lại phát triển đúng lứa tuổi

Tin vui cho cha mẹ là tình trạng con thấp bé đa số có thể điều trị và thúc đẩy tăng chiều cao nếu phát hiện nguyên nhân đủ sớm, với các hướng điều trị như sau

• Điều trị theo nguyên nhân: Nếu do bệnh mạn tính như bệnh thận hoặc bệnh tim, khi điều trị bệnh nền cho ổn định, cơ thể sẽ bắt đầu có thể phát triển trở lại
• Dùng hormone thay thế: Trong trường hợp phát hiện thiếu Growth Hormone hoặc hormone tuyến giáp, bác sĩ sẽ cân nhắc dùng hormone thay thế, giúp trẻ lớn chậm hơn bạn bè tăng chiều cao nhanh và có thể trở về mức bình thường
• Dùng thuốc nhóm khác: Với trẻ dậy thì quá sớm (dậy thì trước tuổi) làm xương đóng sớm, bác sĩ có thể dùng thuốc làm chậm quá trình dậy thì để kéo dài thời gian tăng trưởng

Việc điều trị sẽ cho kết quả tốt nhất khi bắt đầu điều trị sớm 

Cha mẹ có thể giúp gì khi gặp vấn đề con thấp hơn bạn bè

Bên cạnh điều trị y khoa, điều chỉnh thói quen hằng ngày là “chìa khóa quan trọng” giúp con tăng chiều cao theo tiềm năng di truyền

• Dinh dưỡng nhấn mạnh protein và canxi: Thức ăn là nguyên liệu để tạo xương; nên cho con uống sữa không đường 2-3 ly/ngày, ăn thịt, trứng, gan và rau lá xanh tránh bánh kẹo và nước ngọt
• Vận động nhấn mạnh lực tác động theo chiều dọc: Khuyến nghị các hoạt động có nhảy hoặc vươn duỗi như bóng rổ, nhảy dây, bơi lội cầu lông; nên đa dạng hoạt động và duy trì đều đặn 30-60 phút mỗi ngày
• Chất lượng giấc ngủ: Growth Hormone tiết ra nhiều nhất trong giai đoạn ngủ sâu và khi trẻ được nghỉ ngơi đủ theo lứa tuổi, ví dụ trẻ mẫu giáo 10 giờ, tiểu học 9 giờ, trung học 8 giờ, v.v. 
• Tâm lý: Căng thẳng ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ; cha mẹ nên động viên và tạo bầu không khí tốt trong nhà

Tư vấn vấn đề sức khỏe trẻ em và tình trạng lớn chậm tại Bangkok Hospital 

Nếu cha mẹ bắt đầu nhận thấy con thấp hơn bạn bè hoặc lớn chậm hơn bạn bè và lo lắng về sự phát triển thể chất, đừng để thời gian trôi qua cho đến khi cơ hội tăng chiều cao của con mất đi, vì phát hiện nguyên nhân từ khi còn nhỏ là yếu tố then chốt của điều trị 

Tại Trung tâm Nhi khoa Bangkok Hospital, chúng tôi hiểu những lo lắng của phụ huynh nên sẵn sàng cung cấp dịch vụ chăm sóc trẻ toàn diện với đội ngũ bác sĩ chuyên khoa đa lĩnh vực phối hợp làm việc, đặc biệt là bác sĩ nhi chuyên khoa nội tiết và chuyển hóa giàu kinh nghiệm

• Tìm bác sĩ: https://www.bangkokhospital.com/th/bangkok/doctor 
• Đặt hẹn: https://www.bangkokhospital.com/th/bangkok/appointment/step1 
• Liên hệ chúng tôi: https://www.bangkokhospital.com/th/bangkok/contact

Câu hỏi thường gặp về trẻ thấp bé và lớn chậm 

Bố mẹ thấp, con có nhất thiết sẽ là trẻ thấp hơn bạn bè và lớn chậm hơn bạn bè luôn không

Không phải lúc nào cũng vậy. Dù di truyền có vai trò quan trọng, nhưng dinh dưỡng, giấc ngủ và vận động đúng cách có thể giúp con có chiều cao vượt hơn mức trung bình của bố mẹ (Genetic Potential)

Chỉ uống bổ sung canxi có thật sự giúp con cao lên không

Canxi giúp xương chắc khỏe, nhưng “kéo dài” xương cần hormone tăng trưởng và protein là chính. Vì vậy trẻ nên nhận dinh dưỡng cân bằng tập luyện phù hợp, kết hợp với ngủ đủ giấc

Khi nào triệu chứng con thấp bé được xem là nguy hiểm và cần gặp bác sĩ ngay

Nếu thấy chiều cao của con thấp hơn biểu đồ chuẩn, hoặc chiều cao tăng ít hơn mức chuẩn theo tuổi, hoặc bắt đầu tụt khỏi đường biểu đồ trước đây, nên nhanh chóng gặp bác sĩ nhi khoa để kiểm tra chi tiết

Tiêm hormone có giúp mọi trẻ con thấp bé cao lên không

Không hiệu quả với tất cả mọi người. Bác sĩ sẽ cân nhắc tiêm chỉ trong các trường hợp phát hiện bất thường hormone hoặc có chỉ định y khoa rõ ràng; nếu trẻ bình thường, việc tiêm có thể gây tác dụng phụ

Trẻ dậy thì muộn hơn bình thường có cơ hội cao bằng bạn bè không

Nhóm trẻ “mãi mới lớn” chắc chắn có cơ hội cao kịp bạn bè nếu không có bệnh nền khác kèm theo, vì các em sẽ tăng chiều cao nhanh vào giai đoạn muộn, khi những bạn khác đã ngừng cao rồi