Nguyên nhân khiến trẻ thở nhanh và cách chăm sóc khi trẻ bị sốt và thở nhanh

Khi con yêu có dấu hiệu bị bệnh, một trong những điều thường khiến cha mẹ lo lắng nhất là khi nhận thấy con thở nhanh bất thường hoặc thở gấp hơn trước. Những triệu chứng này có thể chỉ là cơ chế tự nhiên của cơ thể, hoặc có thể là tín hiệu cảnh báo của vấn đề hô hấp tiềm ẩn. Bài viết này sẽ giúp cha mẹ hiểu rằng tình trạng thở nhanh (Tachypnea) ở trẻ xảy ra do đâu, cách đếm nhịp thở đúng như thế nào, cùng các khuyến nghị chăm sóc ban đầu để bé an toàn và giúp cha mẹ xử trí một cách bình tĩnh

Con thở nhanh do đâu? Nguyên nhân khiếntrẻ sơ sinh thở mạnh, nhanh

Có thể chia các nguyên nhân chính khiến trẻ sơ sinh thở mạnh và nhanh hơn bình thường thành 2 nhóm như sau

Nguyên nhân do cơ chế tự nhiên của cơ thể (không nguy hiểm)

Đôi khi khi thấy trẻ sơ sinh thở mạnh và nhanh không phải lúc nào cũng do bất thường, mà có thể là phản ứng tự nhiên của cơ thể, chẳng hạn như bé đang khóc dữ dội, bị kích động sợ hãi, hoặc ở trẻ đang hiếu động vừa chạy nhảy hay vận động xong. Khi trẻ được nghỉ ngơi hoặc bình tĩnh lại, nhịp thở sẽ dần trở về bình thường

Nguyên nhân do bệnh lý

Nếu cha mẹ nhận thấy con không khỏe và có dấu hiệu thở nhanh ngay cả khi đang ngồi nghỉ hoặc đang ngủ, tình trạng này thường do bệnh lý về cơ thể, ví dụ như

• Nhiễm trùng đường hô hấp: như viêm phổi, viêm phế quản hoặc nhiễm virus RSV, khiến đường thở bị hẹp lại, cơ thể phải cố gắng thở nhanh hơn để nhận oxy
• Hen suyễn hoặc dị ứng: làm phế quản nhạy với tác nhân kích thích, gây co thắt và khó thở
• Sốt cao: khi trẻ bị sốt, cơ thể sẽ tăng chuyển hóa năng lượng và cố gắng tỏa nhiệt ra ngoài, vì vậy là nguyên nhân khiến con thở mạnh nhanh và tim đập nhanh hơn bình thường trong giai đoạn sốt cao

Bảng tiêu chuẩn nhịp thở bình thường theo từng độ tuổi của trẻ

Do trẻ ở mỗi độ tuổi có cấu trúc cơ thể và kích thước phổi khác nhau nên nhịp thở cũng không giống nhau. Cha mẹ có thể dùng tiêu chuẩn bên dưới để đánh giá sơ bộ bất thường

Cách quan sát bất thường khi con thở nhanh ở trẻ 0-3 tuổi

Dù trẻ ở độ tuổi tập đi có tiêu chuẩn nhịp thở gần nhau, nhưng do sự phát triển và khả năng giao tiếp khác nhau, cha mẹ có thể quan sát bất thường từ hành vi của con theo từng giai đoạn tuổi như sau

Sơ sinh – 1 tuổi (quan sát qua bú sữa và cánh mũi)

Hệ hô hấp của trẻ ở độ tuổi này có thể vốn dĩ hoạt động chưa đều. Điểm quan sát quan trọng là “bú sữa”. Nếu thấy con bú xen kẽ với việc phải dừng lại để thở gấp nhiều lần, sặc sữa, hoặc có tiếng rên ở cổ họng, kèm theo cánh mũi phập phồng rõ rệt khi hít vào, đó là dấu hiệu cho thấy trẻ đang phải gắng sức thở nhiều hơn bình thường

1 tuổi (quan sát qua ăn uống và giấc ngủ) 

Khi nhận thấy tình trạng con thở nhanh ở trẻ 1 tuổi, trẻ ở độ tuổi này vẫn chưa thể nói ra cảm giác khó chịu do bệnh, nên cần dựa chủ yếu vào quan sát hành vi cơ bản. Nếu mẹ thấy con bú ít hơn hoặc ăn ít hơn, bú được một chút đã phải dừng để thở gấp, hoặc quấy khóc, bồn chồn khi ngủ kèm thở mạnh, nên đánh giá nhịp thở ngay

2 tuổi (phân biệt thở gấp do chơi và do bệnh) 

Với độ tuổi bắt đầu chạy nhảy hiếu động hơn, khi nhận thấy tình trạng con thở nhanh ở trẻ 2 tuổi, điều quan trọng là phải phân biệt giữa thở gấp bình thường do chạy chơi với thở gấp do bệnh. Mẹo là cho con dừng hoạt động và ngồi nghỉ yên. Nếu sau 10–15 phút mà lồng ngực của trẻ vẫn phập phồng lên xuống nhanh, đó là dấu hiệu cần theo dõi

3 tuổi (quan sát qua giao tiếp và lời nói) 

Trẻ ở độ tuổi này bắt đầu giao tiếp nhu cầu và nói được cảm nhận cơ bản. Khi nhận thấy tình trạng con thở nhanh ở trẻ 3 tuổi, ngoài việc đếm nhịp lồng ngực, hãy quan sát cách nói chuyện. Nếu con than mệt, không thể nói câu dài vì phải dừng lại để thở gấp giữa chừng, hoặc lừ đừ không muốn chạy chơi như trước, đó có thể là chỉ dấu rằng hệ hô hấp đang có vấn đề

Cách đếm nhịp thở của con đúng cách

Để đánh giá con thở nhanh có bất thường hay không, cần đếm đúng cách để có dữ liệu chính xác nhất

• Chọn thời điểm phù hợp: đếm khi con đang yên, tâm trạng bình tĩnh, không khóc; thời điểm tốt nhất là “khi con đang ngủ”
• Cách đếm: quan sát lồng ngực hoặc bụng của con; khi lồng ngực nâng lên và hạ xuống hết mức, tính là 1 lần; cần bấm giờ đủ tròn 1 phút
• Lưu ý thêm: với trẻ sơ sinh đến 1 tháng tuổi, có thể có những khoảng ngừng thở ngắn (không quá 10–15 giây) xen kẽ với thở nhanh; kiểu này gọi là thở theo nhịp không đều ở trẻ sơ sinh (Periodic Breathing). Phần lớn được xem là cơ chế bình thường do hệ kiểm soát hô hấp chưa trưởng thành hoàn toàn. Tuy nhiên, nếu con ngừng thở lâu hơn 20 giây, cần đưa đi gặp bác sĩ ngay

Các dấu hiệu đi kèm nào được gọi là con thở mạnh và nhanh đến mức có thể nguy hiểm?

Nếu quan sát thấy con thở mạnh và nhanh kèm các dấu hiệu cảnh báo sau, cần đưa con đến bệnh viện càng sớm càng tốt

• Có dấu hiệu lõm ngực (Chest Retractions) quan sát khi con hít vào, vùng xương sườn, dưới bờ sườn hoặc vùng trên xương đòn lõm sâu rõ rệt, cho thấy trẻ đang phải dùng cơ hô hấp phụ rất nhiều
• Có tiếng thở rít (Wheezing) giống tiếng còi khi thở ra, hoặc tiếng khò khè liên tục dù đã làm sạch nước mũi
• Môi, móng tay, móng chân tím tái (Cyanosis) là dấu hiệu của tình trạng oxy trong máu thấp
• Con lừ đừ rõ rệt, không vui vẻ, không chịu bú sữa hoặc không ăn được

Cách chăm sóc ban đầu khicon sốt, thở nhanh

Trong trường hợp trẻ bị sốt kèm theo, cha mẹ thường sẽ thấy con sốt, thở nhanh và tim đập mạnh, đây là cơ chế tự nhiên để cơ thể tỏa nhiệt. Chăm sóc ban đầu đúng cách sẽ giúp triệu chứng cải thiện

• Lau người hạ sốt: dùng nước ấm hoặc nước ở nhiệt độ phòng lau người đúng cách, lau để mở lỗ chân lông và chú trọng các vùng nếp gấp nhằm giúp tỏa nhiệt
• Dùng thuốc hạ sốt: có thể cân nhắc cho trẻ dùng paracetamol dành cho trẻ em, tính liều theo cân nặng (nên làm theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ)
• Cho uống từng ngụm nước thường xuyên: để phòng mất nước do nhiệt độ cơ thể cao
• Theo dõi sau khi hạ sốt: nếu cha mẹ lau người và dùng thuốc đến khi con hạ sốt rồi nhưng nhịp thở vẫn còn thở gấp hoặc nhanh hơn tiêu chuẩn bình thường, nên đưa con đi khám bác sĩ nhi khoa ngay để chẩn đoán thêm

Mẹo từ bác sĩ: Cách quan sát triệu chứng của con đơn giản cho cha mẹ

Để việc trao đổi với bác sĩ điều trị rõ ràng và chính xác hơn, cha mẹ có thể dùng các mẹo đơn giản để ghi nhận dữ liệu ban đầu như sau

• Trong lúc đếm nhịp thở, nên vén áo con lên để thấy rõ da vùng ngực và bụng nhằm quan sát sự co lõm của lồng ngực
• Nên quay clip video (dài khoảng 30–60 giây) trong lúc con có triệu chứng thở mạnh, thở gấp hoặc có tiếng khò khè, để cho bác sĩ nhi khoa xem kèm khi đánh giá triệu chứng; điều này sẽ giúp bác sĩ thấy hình ảnh rõ ràng nhất

Trung tâm Nhi khoa, Bangkok Hospital sẵn sàng chăm sóc sức khỏe hô hấp cho bé yêu

Nếu lo lắng khi con bị sốt và thở nhanh, Trung tâm Nhi khoa, Bangkok Hospital sẵn sàng chăm sóc sức khỏe trẻ em toàn diện, cung cấp dịch vụ bởi đội ngũ bác sĩ nhi khoa chuyên khoa và điều dưỡng chuyên nghiệp có kinh nghiệm chăm sóc trẻ em, sẵn sàng thăm khám chẩn đoán và điều trị các bệnh đường hô hấp và bệnh nhiễm trùng ở trẻ, trong môi trường thân thiện giúp giảm nỗi sợ của trẻ, song song với các biện pháp an toàn, nhằm giúp bé yêu của bạn trở lại khỏe mạnh, tươi tắn và phát triển phù hợp với lứa tuổi

Tóm tắt bài viết

Tình trạng thở nhanh ở trẻ có thể xảy ra do nhiều yếu tố, cả cơ chế tự nhiên lẫn bệnh lý. Khi nhận thấy con thở nhanh hoặc trẻ sơ sinh thở khò khè to, cha mẹ nên bình tĩnh, biết cách đếm nhịp thở đúng và quan sát các triệu chứng khác kèm theo. Nếu con bị sốt, nên lau người hạ sốt ban đầu; nhưng nếu phát hiện các dấu hiệu cảnh báo cho thấy con đang khó thở, cần đưa con đi gặp bác sĩ ngay. Theo dõi sát sao là lớp lá chắn tốt nhất cho sự an toàn của con yêu

• Tìm bác sĩ: https://www.bangkokhospital.com/th/bangkok/doctor 
• Đặt lịch hẹn: https://www.bangkokhospital.com/th/bangkok/appointment/step1 
• Liên hệ chúng tôi: https://www.bangkokhospital.com/th/bangkok/contact

Câu hỏi thường gặp (FAQ) về triệu chứng con thở nhanh

1. Trẻ sơ sinh thở khò khè to nhưng không sốt, do đâu?

Có thể do dịch mũi làm tắc trong hốc mũi, hoặc do thanh quản của trẻ sơ sinh chưa phát triển vững chắc hoàn toàn (Laryngomalacia). Nếu con vẫn bú tốt, ngủ được và vui vẻ như bình thường thì thường không nguy hiểm nghiêm trọng, nhưng nên hỏi ý kiến bác sĩ để chắc chắn

2. Con thở mạnh và nhanh chỉ lúc ngủ, có bất thường không?

Nếu con vừa khóc dữ dội trước khi ngủ, hoặc đang trong giai đoạn ngủ mơ (REM Sleep), cơ thể có thể thở nhanh tạm thời. Nhưng nếu con thở nhanh suốt cả đêm, hoặc có triệu chứng thở ngắt quãng kèm theo, nên đưa con đi tư vấn bác sĩ để kiểm tra hoạt động của hệ hô hấp

3. Con sốt cao đến mức thở nhanh, tim đập mạnh, nên lau người hay cho uống thuốc hạ sốt trước?

Cha mẹ nên cho con uống thuốc hạ sốt đồng thời lau người đúng cách ngay để nhiệt độ cơ thể giảm nhanh nhất. Khi sốt bắt đầu giảm, tình trạng thở gấp và nhịp tim sẽ dần điều chỉnh chậm lại về bình thường

4. Quan sát dấu hiệu lõm ngực như thế nào?

Có thể quan sát bằng cách cởi áo của con ra, nhìn vào vùng dưới bờ sườn, xương sườn và trên xương đòn. Nếu khi con hít vào mà da vùng đó bị co lõm hoặc lõm sâu rõ rệt, đây là dấu hiệu nguy hiểm cho thấy con đang phải dùng nhiều sức cơ để hỗ trợ thở, cần đưa đến bệnh viện ngay