Nhiều người có thể không biết rằng sỏi thận có thể gặp ở mọi giới, mọi lứa tuổi. Đặc biệt ở nam giới có khả năng gặp nhiều hơn nữ giới, và độ tuổi thường gặp chủ yếu là 30 – 40. Nếu để lâu không điều trị sớm, có thể bị nhiễm trùng thường xuyênจน làm tổn thương mô thận, suy giảm chức năng thận và suy thận mạn tính trong tương lai. Vì vậy nên điều trị sớm để khỏi trước khi trở nặng.
Tìm hiểu về sỏi thận
Sỏi thận là bệnh do sự tích tụ của nhiều loại khoáng chất cứng tạo thành khối cứng với loại và kích thước khác nhau, thườngพบ ở thận tại vùng bể thận và hệ tiết niệu. Đây là hậu quả của nước tiểu quá cô đặc và lắng đọng thành sỏi, và sỏi thận có thể tái phát.
Nguyên nhân gây sỏi thận
Sự hình thành sỏi thận liên quan đến việc có lượng canxi trong nước tiểu cao bất thường do nhiều yếu tố, gồm:
- Ăn thực phẩm có canxi, protein, muối và đường quá cao
- Uống quá ít nước
- Cho quá nhiều đường vào đồ uống
- Ăn thực phẩm có chất oxalat ức chế hấp thu canxi, như: các loại đậu, măng, sô cô la, rau bina, khoai lang, v.v.
- Uống vitamin C nhiều hơn 1,000-2,000 mg/ngày
- Tuyến cận giáp hoạt động quá mức
- Biến chứng do bệnh gout
- Bệnh viêm ruột mạn tính
- Béo phì, thừa cân
- Đái tháo đường
Triệu chứng gợi ý bệnh
Các triệu chứng đang cho thấy bị sỏi thận, gồm:
- Đau vùng thắt lưng bên có sỏi
- Đau lưng hoặc vùng bụng dưới một bên
- Đau quặn, đau co thắt từng cơn
- Sốt, ớn lạnh
- Buồn nôn, nôn
- Nước tiểu đục đỏ
- Tiểu ra hạt cát
- Đau khi đi tiểu
- Tiểu nhiều lần
- Tiểu ít
- Bí tiểu
- Đau quặn bụng dữ dội nếu sỏi rơi xuống niệu quản
*Một số bệnh nhân có thể không có triệu chứng
Người có sỏi có thể không có triệu chứng, đặc biệt là sỏi nhỏ nằm trong thận và không gây tắc nghẽn đường tiểu. Tuy nhiên nên tham khảo bác sĩ để lập kế hoạch theo dõi vì sỏi có thể lớn lên, di chuyển, gây tắc nghẽn hoặc nhiễm trùng trong tương lai.
Các triệu chứng có thể gặp khi sỏi gây tắc nghẽn hoặc kích thích, gồm:
- Đau thắt lưng hoặc hông; có thể đau quặn từng cơn và lan xuống hạ vị nếu tắc ở niệu quản
- Tiểu ra máu, màu hồng, đỏ hoặc nâu
- Tiểu buốt, tiểu khó, bí tiểu
- Tiểu ra hạt cát hoặc mảnh sỏi
- Buồn nôn, nôn
- Nước tiểu đục hoặc có mùi bất thường, đặc biệt khi có nhiễm trùng
- Sốt hoặc ớn lạnh, cần đi khám bác sĩ ngay, không nên tự theo dõi
Chẩn đoán sỏi thận
Chẩn đoán sỏi thận cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá là quan trọng; có nhiều phương pháp, gồm:
- Xét nghiệm nước tiểu nếuพบ nhiều hồng cầu, bác sĩ có thể nghi ngờ sỏi thận
- Xét nghiệm máu người bệnh sỏi thận thường có lượng canxi hoặc axit uric trong máu cao quá mức
- X-quang bụng giúp bác sĩ thấy khối sỏi ở đường tiết niệu
- Siêu âm thận giúp phát hiện sỏi trong thận và tình trạng thận ứ nước hoặc tắc nghẽn
- Chụp cắt lớp vi tính (CT Scan / non-contrast CT) giúp bác sĩ xác nhận vị trí, kích thước, số lượng, mật độ sỏi và đánh giá tình trạng tắc nghẽn khi phù hợp
*Các chẩn đoán bổ sung khác cần thực hiện theo khuyến cáo của bác sĩ
Điều trị sỏi thận
Điều trị sỏi thận chủ yếu dựa theo loại và nguyên nhân, gồm:
- Điều trị không phẫu thuật hoặc theo dõi nếu sỏi rất nhỏ có thể tự ra ngoài; bằng cách uống nhiều nước để thải ra theo đường tiểu. Bác sĩ có thể cân nhắc kê thuốc hỗ trợ tống sỏi theo mức độ phù hợp, và hẹn tái khám theo dõi triệu chứng cùng hình ảnh y khoa định kỳ
- Dùng máy tán sỏi (Extracorporeal Shock Wave Lithotripsy : ESWL) là tán sỏi kích thước không quá 2 cm bằng sóng âm tần số cao, làm sỏi vỡ ra và thải ra theo nước tiểu. Người bệnh có thể đau nhẹ và có các tác dụng phụ khác, vì vậy nên điều trị với bác sĩ chuyên khoa có kinh nghiệm và được theo dõi sát
kết quả thành công phụ thuộc vào vị trí, kích thước, độ cứng của sỏi, thể trạng và tình trạng tắc nghẽn. Một số người cần làm hơn một lần hoặc cần thủ thuật khác tiếp theo - Nội soi điều trị sỏi thận (Retrograde Intrarenal Surgery : RIRS, Flexible Ureterorenoscopy(URS))
Bác sĩ đưa ống nội soi nhỏผ่าน niệu đạo, bàng quang và niệu quản lên thận, rồi dùng laser tán sỏi và lấy mảnh sỏi ra. Không có vết mổ và phù hợp với nhiều trường hợp sỏi thận, đặc biệt khi không phù hợp với SWL hoặc người bệnh muốn tăng khả năng loại bỏ sỏi nhiều trong một lần. Hạn chế là cần gây mê hoặc thuốc giảm đau/giảm cảm giác, và có thể cần đặt ống thông niệu quản tạm thời sau thủ thuật (Double-J stent) - Phẫu thuật (PercutaneousNephrolithotomy : PCNL / mini-PCNL) là lựa chọn phù hợp khi sỏi thận kích thước lớn, các phương pháp khác không hiệu quả hoặc là sỏi phức tạp như sỏi san hô kích thước lớn (Staghorn stone) ưu điểm là có thể loại bỏ lượng sỏi nhiều trong một lần. Bác sĩ sẽ rạch/đục một đường nhỏ vùng lưng vào thận, dùng ống nội soi và dụng cụ tán sỏi rồi lấy mảnh sỏi ra
Phòng ngừa sỏi thận
- Uống nhiều nước giúp giảm khả năng lắng đọng tạo sỏi
- Ăn đủ canxi từ thực phẩm tự nhiên
- Tránh mặn, giảm muối trong bữa ăn
- Kiểm soát việc ăn thịt, sữa, bơ
- Uống nước đều đặn: đặt mục tiêu lượng nước tiểu trong 24 giờมาก hơn 2.5 lít, ưu tiên nước lọc (nếu có bệnh tim, bệnh thận hoặc bác sĩ hạn chế nước, hãy hỏi lượng phù hợp với bản thân trước)
- Giảm mặn: giới hạn muối ăn/natri clorua tổng cộng không quá khoảng 4–5 g/ngày và cẩn thận với thực phẩm chế biến, viên nước dùng, thực phẩm muối chua và gia vị
- Không tự ý kiêng canxi từ thực phẩm:với người lớn nói chung, nên nhận canxi từ thực phẩm ở mức phù hợp khoảng 1,000–1,200 mg/ngày. Kiêng canxi không cần thiết có thể làm tăng hấp thu oxalat từ ruột– không ăn quá nhiều protein từ động vật : đặc biệt người có axit uric trong nước tiểu cao hoặc sỏi axit uric nên giảm thực phẩm giàu purin theo khuyến cáo của bác sĩ
- Điều chỉnh thực phẩm oxalat theo kết quả xét nghiệm : không cần kiêng tất cả các loại rau, nhưng nếu oxalat niệu cao, bác sĩ có thể khuyên giảm thực phẩm giàu oxalat và ăn canxi từ thực phẩm cùng bữa ăn
- Rà soát thực phẩm bổ sung : luônแจ้ง bác sĩ hoặc dược sĩว่ bạn đang dùng vitamin C, thực phẩm bổ sung hay thảo dược nào, và tránh bổ sung vitamin C liều cao nếu từng bị sỏi canxi oxalat, trừ khi bác sĩ đánh giá là cần thiết
- Kiểm soát cân nặng và bệnh nền: như đái tháo đường, tình trạng kháng insulin và bệnh gout
Câu hỏi thường gặp (FAQ) về sỏi thận
Nếu bị sỏi thận nhưng không có bất kỳ triệu chứng nào, có cần điều trị bằng phương pháp nào không
Cần điều trị nếu bác sĩ đánh giá có nguy cơ làm hỏng thận. Sỏi rất nhỏ có thể dùng thuốc kết hợp uống nhiều nước để tự ra; còn sỏi lớn cần tán sỏi hoặc phẫu thuật theo khuyến cáo của bác sĩ
Thói quen ăn uống nào kích thích nước tiểu lắng đọngจน gây sỏi thận
Uống quá ít nước kết hợp ăn nhiều protein, muối và đường, bao gồm thực phẩm có oxalat cao như măng, sô cô la, rau bina, và uống vitamin C quá 1,000-2,000 mg/ngày
Kiểu đau nào cho thấy sỏi đã rơi xuống gây tắc ở niệu quản
Người bệnh sẽ đau quặn bụng dữ dội, đau nhói và đau lưng hoặc vùng bụng dưới một bên theo từng cơn, kèm nước tiểu đục đỏ, đau khi đi tiểu hoặc bí tiểu
Dùng máy tán sỏi hoặc ESWL phù hợp với sỏi kích thước bao nhiêu và nguyên lý hoạt động như thế nào
Phù hợp với sỏi kích thước không quá 1-2 cm bằng cách dùng sóng âm tần số cao bắn từ bên ngoài vào làm sỏi vỡ thành mảnh nhỏ rồi thải ra cùng nước tiểu
Trường hợp sỏi thận rất lớn, có những phương pháp phẫu thuật ít xâm lấn nào
Bác sĩ sẽ dùng phương pháp phẫu thuật tạo một lỗ nhỏ ở vùng lưng (PCNL) rồi nội soi đưa dụng cụ vào tán sỏi thành mảnh nhỏ trước khi kẹp lấy sỏi ra qua đường mổ cũ bởi bác sĩ chuyên khoa
