Triệu chứng tiểu buốt rát, đau tức vùng bụng dưới hoặc phải đi vệ sinh thường xuyên có thể là dấu hiệu cảnh báo của tình trạng nhiễm trùng đường tiết niệu, một bệnh thường gặp và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Nếu bỏ mặc mà không được điều trị phù hợp, bệnh có thể tiến triển và gây ra các biến chứng nghiêm trọng đối với chức năng thận. Vì vậy, việc hiểu rõ nguyên nhân, triệu chứng và cách tự chăm sóc đúng cách là điều quan trọng để có thể ứng phó với bệnh này kịp thời.
Tìm hiểu về bệnh nhiễm trùng đường tiết niệu (Urinary Tract Infection – UTI)
Bệnh nhiễm trùng đường tiết niệu hay UTI (Urinary Tract Infection) là tình trạng các cơ quan trong hệ tiết niệu bị viêm do nhiễm vi khuẩn. Hệ tiết niệu của con người bao gồm thận, bể thận, niệu quản, bàng quang và niệu đạo. Nhiễm trùng có thể xảy ra ở mọi phần, nhưng phần lớn thường gặp ở bàng quang và niệu đạo, là các cơ quan thuộc đường tiết niệu dưới.
Nguyên nhân của nhiễm trùng đường tiết niệu
Nguyên nhân chính của bệnh nhiễm trùng đường tiết niệu thường do vi khuẩn xâm nhập vào hệ tiết niệu qua lỗ niệu đạo và phát triển gây viêm, với chi tiết như sau:
- Vi khuẩn E. coli: là nguyên nhân gặp nhiều nhất. Đây là vi khuẩn sống trong ruột và thường lẫn trong phân. Nếu vệ sinh không đúng cách, vi khuẩn có thể lan đến niệu đạo.
- Các loại vi khuẩn khác: như Klebsiella hoặc Enterococcus cũng có thể gây nhiễm trùng.
- Nhiễm trùng do đặt ống thông tiểu: thường gặp ở bệnh nhân phải đặt ống thông tiểu trong thời gian dài, khiến vi khuẩn dễ tích tụ và gây viêm.
Các yếu tố nguy cơ gây nhiễm trùng đường tiết niệu ở nữ giới
Phụ nữ có nguy cơ bị nhiễm trùng đường tiết niệu cao hơn nam giới nhiều lần do các yếu tố nguy cơ về sinh lý và những thay đổi của cơ thể thúc đẩy, như sau:
Cấu trúc niệu đạo của nữ giới
Do đặc điểm cơ thể phụ nữ có niệu đạo ngắn hơn nam giới, và lỗ niệu đạo lại ở gần âm đạo và hậu môn, nên vi khuẩn ở vùng bên ngoài có thể di chuyển ngược vào bàng quang dễ dàng và nhanh hơn.
Thay đổi hormone trong giai đoạn mãn kinh
Khi phụ nữ bước vào giai đoạn mãn kinh, cơ thể sản xuất hormone estrogen giảm xuống, khiến niêm mạc đường tiết niệu và âm đạo mỏng đi, thiếu độ ẩm. Ngoài ra còn làm mất các vi khuẩn có lợi giúp duy trì cân bằng, khiến cơ chế bảo vệ tự nhiên chống lại mầm bệnh suy giảm, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Sử dụng một số loại biện pháp tránh thai
Một số phương pháp tránh thai như dùng màng ngăn cổ tử cung (Diaphragm) hoặc dùng chất diệt tinh trùng (Spermicides) có thể gây kích ứng niêm mạc âm đạo và làm thay đổi cân bằng vi khuẩn tự nhiên, tạo cơ hội cho vi khuẩn gây bệnh phát triển tốt và dẫn đến viêm.
Các yếu tố nguy cơ gây nhiễm trùng đường tiết niệu ở nam giới
Mặc dù nam giới có nguy cơ mắc tình trạng này thấp hơn nữ giới, nhưng khi có triệu chứng nhiễm trùng đường tiết niệu thì thường có nguyên nhân từ bất thường cấu trúc hoặc có bệnh lý khác của cơ quan ẩn bên trong.
Phì đại tuyến tiền liệt
Đây là yếu tố nguy cơ quan trọng, thường gặp ở nam giới lớn tuổi. Khi tuyến tiền liệt to lên sẽ chèn ép niệu đạo, khiến dòng tiểu không thuận lợi, phải rặn lâu và gây tình trạng nước tiểu tồn lưu trong bàng quang. Nước tiểu ứ đọng này là môi trường nuôi cấy tốt giúp vi khuẩn phát triển.
Vấn đề bất thường cấu trúc đường tiết niệu
Bất thường của các cơ quan bên trong như hẹp niệu đạo do sẹo xơ, hoặc có bệnh lý khiến nước tiểu trào ngược, làm cơ chế tự nhiên đào thải vi khuẩn ra khỏi cơ thể qua việc tiểu tiện hoạt động không hiệu quả tối đa.
Các yếu tố nguy cơ khác gặp ở cả hai giới
Ngoài các yếu tố sinh lý theo từng giới, còn có thói quen sinh hoạt hằng ngày và các vấn đề sức khỏe khác khiến cả nam và nữ đều có nguy cơ nhiễm trùng đường tiết niệu.
Thói quen nhịn tiểu và uống ít nước
Uống quá ít nước khiến cơ thể tạo ra không đủ nước tiểu để giúp rửa trôi mầm bệnh. Kèm theo thói quen nhịn tiểu liên tục trong thời gian dài sẽ càng kéo dài thời gian để vi khuẩn bám và phân chia, phát triển trong bàng quang nhiều hơn.
Sỏi đường tiết niệu
Sỏi có thể cản trở dòng chảy của nước tiểu, gây tắc nghẽn và ứ đọng nước tiểu. Ngoài ra, bề mặt gồ ghề của sỏi còn là nơi tích tụ vi khuẩn, khiến việc điều trị nhiễm trùng khó hơn và dễ tái phát thường xuyên.
Suy giảm miễn dịch hoặc bệnh đái tháo đường
Người có hệ miễn dịch thấp hoặc bệnh nhân đái tháo đường không kiểm soát được đường huyết sẽ có đường lẫn trong nước tiểu, được xem là “thức ăn” rất tốt của vi khuẩn. Kèm theo miễn dịch suy yếu làm cơ thể không thể chống lại mầm bệnh một cách đầy đủ.
Triệu chứng nhiễm trùng đường tiết niệu nhận biết như thế nào
Triệu chứng của bệnh nhiễm trùng đường tiết niệu có thể khác nhau tùy theo vị trí cơ quan bị viêm nhiễm. Có thể quan sát các bất thường như sau:
Triệu chứng nhiễm trùng ở niệu đạo và bàng quang (đường tiết niệu dưới)
Khi bàng quang bị viêm, người bệnh thường có cảm giác tiểu buốt rát, có triệu chứng đi tiểu thường xuyên, đau lâm râm như tiểu không hết khiến cảm giác tiểu không hết, đau hoặc rát khi gần tiểu xong, đau tức vùng bụng dưới, nước tiểu đục, có mùi hôi bất thường; và ở một số trường hợp viêm nhiều có thể gặp tiểu ra máu kèm theo.
Triệu chứng nhiễm trùng ở bể thận (đường tiết niệu trên)
Nếu để mầm bệnh tiến triển lan ngược lên đến thận, người bệnh thường sẽ có triệu chứng nặng và cấp tính hơn như sốt cao, rét run, đau lưng hoặc đau vùng thắt lưng dữ dội, buồn nôn, nôn. Đây là dấu hiệu nguy hiểm cần đi khám bác sĩ ngay để phòng ngừa biến chứng.
Biến chứng nếu không điều trị kịp thời
Nếu có triệu chứng nhưng bỏ mặc, không vào quy trình điều trị, tình trạng nhiễm trùng đường tiết niệu có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như sau:
- Vi khuẩn lan vào bể thận gây viêm bể thận cấp, có thể làm tổn thương tế bào thận vĩnh viễn.
- Trong trường hợp nhiễm trùng nặng, vi khuẩn có thể vào máu, dẫn đến nhiễm trùng huyết (Sepsis), đe dọa tính mạng.
- Nhiễm trùng tái phát mạn tính có thể làm hẹp niệu đạo (đặc biệt ở nam giới) do sẹo xơ từ quá trình viêm.
- Ở phụ nữ mang thai, nếu có nhiễm trùng có thể tăng nguy cơ sinh non hoặc trẻ có cân nặng sơ sinh thấp hơn bình thường.
Chẩn đoán bệnh nhiễm trùng đường tiết niệu
Bác sĩ điều trị sẽ đánh giá triệu chứng để lập kế hoạch điều trị phù hợp, với các hướng chẩn đoán chính như sau:
- Khai thác bệnh sử và khám lâm sàng: đánh giá đặc điểm triệu chứng, thời gian mắc, hành vi nguy cơ và khám ấn vùng bụng hoặc vùng thắt lưng để tìm điểm đau.
- Xét nghiệm nước tiểu (Urinalysis): tìm bạch cầu, hồng cầu hoặc vi khuẩn trong nước tiểu để xác nhận tình trạng viêm.
- Cấy nước tiểu (Urine Culture): để xác định loại vi khuẩn gây bệnh, giúp bác sĩ lựa chọn kháng sinh đúng đích.
- Chẩn đoán hình ảnh: như siêu âm hoặc chụp cắt lớp vi tính (CT Scan), thường dùng trong trường hợp nhiễm trùng tái diễn để tìm bất thường cấu trúc, sỏi hoặc tắc nghẽn.
Cách điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu
Mục tiêu điều trị bệnh nhiễm trùng đường tiết niệu là loại bỏ vi khuẩn, giảm đau và phòng ngừa tái phát, với các hướng như sau:
- Dùng kháng sinh (Antibiotics): là điều trị chính để diệt vi khuẩn. Bác sĩ sẽ cân nhắc loại thuốc và thời gian dùng tùy mức độ bệnh. Điều quan trọng là người bệnh phải uống đủ liều theo đúng chỉ định của bác sĩ, ngay cả khi triệu chứng đã cải thiện, để phòng ngừa kháng thuốc.
- Dùng thuốc giảm đau cho đường tiết niệu: bác sĩ có thể cân nhắc kê thuốc giảm đau tại chỗ (Urinary Tract Analgesic) có tác dụng làm tê niêm mạc đường tiết niệu, giúp giảm đau, rát bỏng và giảm tiểu buốt trực tiếp, giúp người bệnh đi tiểu dễ chịu hơn trong giai đoạn đầu khi kháng sinh chưa phát huy tác dụng đầy đủ.
- Điều trị nguyên nhân gốc: nếu nhiễm trùng do bệnh khác như sỏi hoặc phì đại tuyến tiền liệt, bác sĩ sẽ cân nhắc điều trị phối hợp để ngăn ngừa tái nhiễm trong tương lai.
Cách phòng ngừa nhiễm trùng đường tiết niệu bằng bản thân
Điều chỉnh hành vi trong sinh hoạt hằng ngày là yếu tố then chốt giúp giảm nguy cơ mắc nhiễm trùng đường tiết niệu một cách bền vững.
- Uống đủ nước sạch: nên uống ít nhất 8–10 cốc mỗi ngày để giúp bàng quang có đủ nước cho việc bài tiết và rửa trôi vi khuẩn khỏi đường tiết niệu.
- Tránh nhịn tiểu: khi buồn tiểu nên đi vệ sinh ngay, không nên nhịn quá lâu để giảm thời gian vi khuẩn tích tụ.
- Lau rửa đúng cách: đối với phụ nữ, sau khi đi vệ sinh nên lau từ trước ra sau luôn luôn để ngăn đưa vi khuẩn từ hậu môn vào niệu đạo.
- Đi tiểu sau khi quan hệ tình dục: giúp đẩy vi khuẩn có thể bị đẩy vào niệu đạo trong lúc quan hệ.
- Giữ vệ sinh vùng kín: tránh dùng sản phẩm làm sạch có hương liệu hoặc hóa chất mạnh; nên mặc đồ lót cotton thoáng khí để giảm ẩm ướt.
Chẩn đoán và điều trị bệnh hệ tiết niệu tại Bangkok Hospital
Các bất thường của hệ bài tiết nước tiểu ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống. Trung tâm Tiết niệu, Bangkok Hospital sẵn sàng tư vấn và chăm sóc người bệnh có vấn đề bệnh lý của hệ tiết niệu, với đội ngũ bác sĩ chuyên khoa phối hợp cùng ê-kíp đa chuyên ngành để đánh giá và lập kế hoạch điều trị phù hợp với từng bệnh nhân. Đồng thời ứng dụng công nghệ và thiết bị y tế hỗ trợ chẩn đoán nhằm tìm ra nguyên nhân thực sự dưới các tiêu chuẩn an toàn, giúp người bệnh có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày bình thường.
Tóm tắt bài viết
Tình trạng nhiễm trùng đường tiết niệu là do viêm nhiễm trong hệ bài tiết nước tiểu. Mặc dù thường gặp ở phụ nữ, nhưng cũng có thể xảy ra ở nam giới. Điều quan trọng là khi bắt đầu có triệu chứng tiểu buốt rát hoặc đau tức vùng bụng dưới, không nên bỏ mặc; cần đi gặp bác sĩ sớm để được chẩn đoán và dùng thuốc kháng sinh đúng cách, đồng thời điều chỉnh hành vi như uống đủ nước và không nhịn tiểu để cải thiện triệu chứng và phòng tái phát.
Câu hỏi thường gặp (FAQ) về nhiễm trùng đường tiết niệu
1. Nhiễm trùng đường tiết niệu có thể tự khỏi không
Phần lớn không thể tự khỏi hoàn toàn, cần dùng kháng sinh để loại bỏ vi khuẩn. Nếu bỏ mặc có thể khiến nhiễm trùng lan lên thận và gây biến chứng nặng hơn.
2. Nước nam việt quất có giúp điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu thật không
Uống nước nam việt quất không thể phòng ngừa hoặc điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu. Tuy nhiên, việc dùng chiết xuất nam việt quất ở dạng thực phẩm bổ sung, có chứa proanthocyanidins (Proanthocyanidins), giúp giảm sự bám dính của vi khuẩn vào thành đường tiết niệu nên có thể giúp giảm phần nào nguy cơ mắc bệnh, nhưng không thể dùng thay kháng sinh để điều trị nhiễm trùng đã xảy ra.
3. Nhiễm trùng đường tiết niệu có phải là bệnh lây truyền qua đường tình dục không
Không được xếp là bệnh lây truyền qua đường tình dục, nhưng quan hệ tình dục có thể là một yếu tố khiến vi khuẩn ở vùng bên ngoài bị đẩy vào niệu đạo và gây viêm.
4. Phụ nữ mang thai nếu nhiễm trùng đường tiết niệu có nguy hiểm không
Có thể nguy hiểm vì có thể làm tăng nguy cơ viêm bể thận, dọa sinh non và trẻ nhẹ cân. Do đó, phụ nữ mang thai có triệu chứng nên đi gặp bác sĩ ngay.
5. Nếu có triệu chứng nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát thường xuyên, nên làm gì
Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát (Recurrent UTI) là tình trạng tái mắc bệnh này từ 2 lần trở lên trong vòng 6 tháng, hoặc từ 3 lần trở lên trong vòng 1 năm. Nếu người bệnh thuộc tiêu chí này, nên gặp bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá tìm nguyên nhân sâu một cách chi tiết. Bác sĩ có thể cân nhắc các hướng kiểm tra bổ sung như sau:
- Cấy nước tiểu (Urine Culture): khuyến nghị thực hiện mỗi lần có triệu chứng để theo dõi kiểu tác nhân gây bệnh và kiểm tra độ nhạy với kháng sinh.
- Chẩn đoán hình ảnh: như siêu âm (Ultrasound) hoặc chụp cắt lớp vi tính (CT Scan) để tìm bất thường cấu trúc, sỏi ẩn hoặc bất thường của thận.
- Nội soi bàng quang (Cystoscopy): bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng trong một số trường hợp để kiểm tra chi tiết các bất thường bên trong bàng quang.
