Con lớn lên con chúng ta có cao không? Đây là câu hỏi mà cha mẹ thường băn khoăn và lo lắng, đặc biệt khi nhận thấy con thấp bé hơn các bạn cùng tuổi. Bởi nếu con lớn dần nhưng chiều cao vẫn không thay đổi, không chỉ là dấu hiệu cảnh báo rằng con có thể phát triển không đúng lứa tuổi mà còn ảnh hưởng đến tâm lý của con khi bị so sánh với bạn bè cùng tuổi. Việc hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến chiều cao của trẻ, biết cách tính chiều cao cuối cùng và thường xuyên quan sát tình trạng trẻ thấp lùn đúng cách sẽ giúp hiểu quá trình phát triển của con và xử lý vấn đề kịp thời.
Tình trạng thấp lùn (Short Stature) là gì
Tình trạng thấp lùn hay Short Stature trong y khoa nghĩa là tình trạng trẻ có chiều cao thấp hơn tiêu chuẩn khi so với trẻ cùng giới và cùng tuổi (chiều cao thấp hơn bách phân vị thứ 3 trên biểu đồ tăng trưởng) hoặc có tốc độ tăng trưởng chậm bất thường, ví dụ cao lên ít hơn 4 cm mỗi năm trong giai đoạn trước tuổi dậy thì. Tình trạng này có thể chỉ là đặc điểm di truyền không phải bệnh, hoặc có thể là dấu hiệu cảnh báo rối loạn tiềm ẩn như thiếu hormone tăng trưởng (Growth Hormone Deficiency), suy giáp hoặc các bệnh di truyền khác.
Cách quan sát con thấp bé hay thuộc nhóm trẻ thấp lùn (Short Stature)
Cha mẹ có thể đánh giá con có thuộc nhóm trẻ thấp hoặc tình trạng thấp lùn (Short Stature) hay không bằng cách quan sát tốc độ tăng chiều cao của con theo từng giai đoạn tuổi. Thông thường trẻ nên có tốc độ tăng chiều cao theo chuẩn như sau
- Sơ sinh – 1 tuổi tăng 23 – 27 cm/năm
- 1 – 2 tuổi tăng 10 – 12 cm/năm
- 2 – 4 tuổi tăng 6 – 7 cm/năm
- Trước tuổi dậy thì tăng 4 – 5.5 cm/năm
Khi bước vào tuổi dậy thì, trẻ sẽ có khoảng 1 – 2 năm tăng chiều cao nhanh (Peak Pubertal Growth Spurt). Trẻ nữ tăng khoảng 7 – 10 cm/năm, còn trẻ nam tăng khoảng 8 – 12 cm/năm. Nếu thấy con có tốc độ tăng trưởng thấp hơn rõ rệt so với các ngưỡng này, nên đưa đi khám bác sĩ.
Các yếu tố ảnh hưởng đến chiều cao của trẻ
Việc một đứa trẻ có thể phát triển và đạt chiều cao theo chuẩn hay không phụ thuộc vào 2 yếu tố chính gồm:
- Di truyền Thông thường nếu bố mẹ cao, con thường sẽ cao; hoặc nếu bố mẹ thấp, con thường sẽ thấp
- Môi trường bao gồm tình trạng dinh dưỡng phù hợp, tập thể dục, nghỉ ngơi đầy đủ và hoạt động bình thường của hệ nội tiết như Growth Hormone, Thyroid Hormone và Sex Hormone, v.v.
Theo thông thường, trẻ sẽ có tốc độ tăng chiều cao theo chuẩn như sau:
|
Tuổi |
Tốc độ tăng chiều cao (cm/năm) |
|
Sơ sinh – 1 tuổi |
23 – 27 cm |
|
1 – 2 tuổi |
10 – 12 cm |
|
2 – 4 tuổi |
6 – 7 cm |
|
Trước tuổi dậy thì |
4 – 5.5 cm |
|
Trong giai đoạn dậy thì, trẻ có khoảng 1 – 2 năm tăng chiều cao tối đa (Peak Pubertal Growth Spurt) |
|
***Tuy nhiên, có thể biết trước sơ bộ chiều cao cuối cùng của con bằng phương pháp đánh giá và dự đoán chiều cao cuối cùng khi trưởng thành
Đánh giá và dự đoán chiều cao cuối cùng khi trưởng thành
Việc đánh giá và dự đoán chiều cao cuối cùng khi trưởng thành có 2 phương pháp chính như sau:
1) Tính chiều cao cuối cùng từ chiều cao của bố mẹ (Midparental Height và Target Height)
Đây là chiều cao theo tiềm năng di truyền. Cha mẹ có thể thử tự tính sơ bộ chiều cao của con bằng phương pháp này.
Trẻ nam = (chiều cao của bố + chiều cao của mẹ + 13) ÷ 2
Ví dụ
Chiều cao bố = 175 cm. Chiều cao mẹ = 152 cm.
175 + 152 = 327 cm
Lấy kết quả cộng 13 được 327 + 13 = 340
Lấy kết quả chia 2 được 340 / 2 = 170
170 cm là chiều cao ước tính của con trai trong tương lai
Trẻ nữ = (chiều cao của bố + chiều cao của mẹ – 13) ÷ 2
Ví dụ
Chiều cao bố = 175 cm. Chiều cao mẹ = 152 cm.
175 + 152 = 327
Lấy kết quả trừ 13 được 327 – 13 = 314
Lấy kết quả chia 2 được 314/2 = 157
157 cm là chiều cao ước tính của con gái trong tương lai
***Tuy nhiên, khả năng chiều cao cuối cùng sẽ nằm trong khoảng cộng trừ 7 – 9 cm. Do đó chiều cao cuối cùng của con trai theo ví dụ sẽ ở mức 161 – 179 cm và con gái sẽ ở mức 148 – 166 cm tương ứng
2) Tính chiều cao cuối cùng từ phim X-quang tuổi xương (Bone Age) (Predicted Adult Height)
Có thể biết tuổi xương bằng cách chụp X-quang bàn tay trái từ cổ tay đến đầu ngón tay, rồi so sánh sự phát triển của từng xương với phim X-quang tuổi xương chuẩn. Tuổi xương cho biết mỗi trẻ còn có thể phát triển thêm nhiều hay ít. Nhìn chung, bác sĩ sẽ theo dõi sự phát triển và tăng trưởng của trẻ bằng biểu đồ tăng trưởng chuẩn theo giới và chủng tộc, gồm cả biểu đồ chiều cao và cân nặng theo tuổi. Cha mẹ có thể lấy chiều cao cân nặng của con để thử đánh dấu so sánh với giá trị bình thường này.
Biểu đồ tăng trưởng chuẩn của trẻ nữ và trẻ nam
Thực phẩm tăng chiều cao: Dinh dưỡng quan trọng mà cha mẹ không nên bỏ qua
Dù di truyền đóng vai trò quan trọng, nhưng dinh dưỡng phù hợp cũng là yếu tố giúp phát huy tiềm năng chiều cao của trẻ đến mức tối đa. Các thực phẩm giúp thúc đẩy sự phát triển của xương và cơ bao gồm:
- Protein chất lượng cao: như trứng gà, thịt nạc, cá và đậu phụ, là nguồn axit amin quan trọng để tạo tế bào và các mô khác nhau
- Canxi: như sữa bò, sữa chua, phô mai, cá nhỏ ăn cả xương và rau lá xanh đậm (như cải xoăn, bông cải xanh) giúp xương chắc khỏe
- Khoáng chất kẽm (Zinc): như hải sản, gan và các loại ngũ cốc, góp phần hỗ trợ hoạt động của hormone tăng trưởng
- Vitamin D: cơ thể có thể tổng hợp từ việc tiếp xúc nắng nhẹ vào buổi sáng hoặc có trong nấm và cá biển, có nhiệm vụ giúp cơ thể hấp thu canxi hiệu quả
Những quan niệm sai lầm về việc tăng chiều cao
Trong thời đại có rất nhiều thông tin, có nhiều quan niệm về việc tăng chiều cao có thể khiến cha mẹ hiểu sai, bao gồm:
Uống sữa thay nước thì sẽ cao
Uống sữa có lợi cho xương, nhưng uống quá nhiều mà không ăn đủ 5 nhóm thực phẩm có thể khiến trẻ dư thừa năng lượng đến mức béo phì. Béo phì là một trong những yếu tố kích thích trẻ dậy thì sớm và làm đóng đầu xương sớm hơn.
Đu xà giúp kéo dài xương
Đu xà giúp kéo giãn cơ và các khớp của cột sống, làm lưng thẳng và trông cao hơn tạm thời, nhưng không giúp kéo dài vĩnh viễn chiều dài của các xương dài (như xương chân) là yếu tố chính quyết định chiều cao.
Thực phẩm bổ sung tăng chiều cao chắc chắn có hiệu quả
Hiện nay vẫn chưa có bằng chứng y khoa xác nhận rằng có loại thuốc hay thực phẩm bổ sung nào uống vào là đảm bảo tăng chiều cao được. Nếu trẻ không bị thiếu dinh dưỡng, việc bổ sung dinh dưỡng bằng các bữa ăn chính vẫn là phương pháp tốt và an toàn nhất.
Bác sĩ có thể giúp tính chiều cao tương lai của con rõ ràng hơn
Thông thường bác sĩ sẽ sử dụng dữ liệu tính chiều cao theo cả 2 phương pháp, bằng cách tính chiều cao cuối cùng theo di truyền kết hợp với phim X-quang xương để xem tuổi xương. Tuổi xương cho biết trẻ còn có thể phát triển thêm bao nhiêu, rồi đem dữ liệu phân tích để ước tính chiều cao cuối cùng. Tuổi xương không nhất thiết phải bằng tuổi thực vì còn có các yếu tố khác và hormone quyết định, đặc biệt là hormone sinh dục. Việc tính theo phương pháp này cần tham khảo bác sĩ chuyên khoa hoặc bác sĩ nội tiết nhi.
Dậy thì sớm: mối nguy tiềm ẩn khiến trẻ lớn nhanh nhưng ngừng cao sớm
Với những trẻ cao vọt, vượt trội rõ rệt so với bạn cùng tuổi, cần cảnh giác nguy cơ dậy thì sớm (Precocious Puberty), khiến trẻ tăng trưởng nhanh ở giai đoạn đầu và tuổi xương vượt trước so với tuổi thực. Sau đó đầu xương sẽ đóng sớm hơn dự kiến, làm trẻ lớn nhanh lúc đầu nhưng khi trưởng thành lại không cao hoặc có vóc dáng nhỏ trong tương lai.
Bệnh dậy thì sớm này ngoài ảnh hưởng đến chiều cao còn ảnh hưởng đến tâm lý của trẻ, đặc biệt ở trẻ nữ thường phát triển tuyến vú trước 8 tuổi hoặc có kinh lần đầu trước 9 tuổi, khiến cơ thể khác với bạn cùng tuổi. Ở trẻ nam có thể nhận biết từ thể tích tinh hoàn thường lớn hơn 4 cc, v.v. Nếu trẻ mắc bệnh này, nên gặp bác sĩ để điều trị làm chậm dậy thì. Bác sĩ sẽ đo tuổi xương và các yếu tố khác như hormone, tiềm năng chiều cao theo di truyền, v.v. để chẩn đoán và đánh giá điều trị, đồng thời tư vấn có nên tiêm thuốc để làm chậm quá trình đóng xương nhằm tăng chiều cao hay không. Việc này tùy từng trường hợp.
Trung tâm Nhi khoa, Bangkok Hospital sẵn sàng tư vấn về chiều cao của trẻ
Theo dõi sự phát triển và tăng trưởng của con đều đặn là điều cha mẹ không nên bỏ qua. Nếu nghi ngờ con có chiều cao thấp hơn chuẩn hoặc cao nhanh quá lứa tuổi, Trung tâm Nhi khoa, Bangkok Hospital sẵn sàng chăm sóc và đánh giá sự phát triển của trẻ ở mọi giai đoạn tuổi với đội ngũ bác sĩ nhi khoa chuyên sâu về nội tiết và chuyển hóa, sẵn sàng thăm khám chẩn đoán chi tiết từ phân tích di truyền, đánh giá tuổi xương, đến tư vấn lập kế hoạch chăm sóc sức khỏe toàn diện để trẻ phát triển đúng lứa tuổi và khỏe mạnh.
Tóm tắt bài viết
Nếu nghi ngờ con của bạn cao nhanh hoặc dậy thì sớm hay không, có thể đưa con đi kiểm tra và tư vấn bác sĩ chuyên khoa về dậy thì sớm tại Trung tâm Nhi khoa, Bangkok Hospital, nơi có đội ngũ bác sĩ sẵn sàng chẩn đoán và chăm sóc điều trị toàn diện từ sơ sinh đến tuổi vị thành niên.
Nguồn:
- Bài viết How to Maximize Adult Height của Suthiphong Watcharasin từ sách hướng dẫn giảng dạy tăng cường sức khỏe trong chương trình Cử nhân Điều dưỡng, do Văn phòng Quỹ Hỗ trợ Tăng cường Sức khỏe (SSS.)
Câu hỏi thường gặp (FAQ) về chiều cao của trẻ và tình trạng trẻ thấp lùn
1. Trẻ thấp lùn có thể điều trị để cao lên được không
Việc điều trị tình trạng thấp lùn phụ thuộc vào nguyên nhân. Nếu do thiếu hormone tăng trưởng (Growth Hormone Deficiency), bác sĩ có thể cân nhắc hướng điều trị bổ sung hormone. Nhưng nếu do di truyền hoặc xương đã đóng, điều trị bằng hormone có thể không làm tăng chiều cao. Vì vậy nên đi khám để chẩn đoán tìm nguyên nhân thực sự.
2. Uống nhiều sữa có luôn giúp tăng chiều cao của trẻ hay không
Sữa là nguồn protein và canxi có lợi cho việc tạo xương, nhưng chiều cao không phụ thuộc chỉ vào việc uống sữa. Trẻ cần nhận đủ các dưỡng chất khác một cách đầy đủ, bao gồm cả vận động có tác động lực để kích thích xương (như nhảy dây, bóng rổ) và ngủ đủ giấc.
3. Nên đưa con đi kiểm tra tuổi xương khi bao nhiêu tuổi
Cha mẹ có thể đưa con đi gặp bác sĩ để được đánh giá ban đầu ngay khi quan sát thấy con có chiều cao thấp hơn tiêu chuẩn của trẻ cùng tuổi hoặc có tốc độ tăng chiều cao chậm bất thường (như cao lên ít hơn 4 cm/năm ở giai đoạn trước tuổi dậy thì) hoặc khi thấy dấu hiệu dậy thì sớm.
4. Thức khuya có khiến con thấp bé thật không
Có một phần đúng, vì sự tiết hormone tăng trưởng (Growth Hormone)—hormone quan trọng giúp tăng trưởng—tiết ra nhiều nhất khi trẻ ngủ sâu vào ban đêm (Deep Sleep). Thức khuya hoặc nghỉ ngơi không đủ có thể ảnh hưởng đến sự tiết loại hormone này.
