Tuyến tụy là một tuyến dài, phẳng nằm phía sau dạ dày ở vùng bụng trên, cạnh đầu ruột non. Tuyến tụy sản xuất các enzym giúp tiêu hóa và các hormone điều chỉnh lượng đường trong máu (glucose).
Viêm tụy là một bệnh trong đó tuyến tụy bị viêm. Có hai dạng viêm tụy: cấp tính và mãn tính. Viêm tụy cấp xuất hiện đột ngột và thường kéo dài nhiều ngày trong khi viêm tụy mãn tính xảy ra trong nhiều năm. Viêm tụy cấp thường gặp ở nam giới hơn là phụ nữ. Các dấu hiệu và triệu chứng của viêm tụy có thể khác nhau, tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của bệnh. Các triệu chứng biểu hiện là đau bụng trên có thể lan ra sau lưng, đau bụng, buồn nôn và nôn. Nếu không được điều trị, các biến chứng nghiêm trọng có thể bao gồm các túi giống như u nang ở tuyến tụy, nhiễm trùng và suy thận. Nếu xuất hiện các triệu chứng cảnh báo, cần phải khẩn trương tìm kiếm sự chăm sóc y tế để nhận được chẩn đoán chính xác và điều trị kịp thời.
Nhận biết “viêm tụy cấp”
Viêm tụy là tình trạng viêm ở tuyến tụy xảy ra khi các enzyme tiêu hóa được kích hoạt trước khi chúng được giải phóng vào ruột non và các enzyme này bắt đầu tấn công tuyến tụy và gây viêm. Viêm tụy cấp thường xảy ra đột ngột và cần phải điều trị khẩn cấp. Nếu tình trạng này không được điều trị trong vòng 1-2 tuần, các biến chứng nghiêm trọng có thể phát triển.
Các dấu hiệu và triệu chứng
Các dấu hiệu và triệu chứng viêm tụy cấp bao gồm:
- Đau bụng dữ dội và đột ngột kéo dài từ 10 phút đến hàng giờ.
- Đau bụng lan ra sau lưng
- Buồn nôn, nôn và tiêu chảy
- Sốt nhẹ hoặc cao
- Đau bụng khi chạm vào bụng
- Mạch và nhịp thở nhanh
Các yếu tố nguy cơ
Các yếu tố góp phần gây viêm tụy cấp chủ yếu liên quan đến:
- Rượu mãn tính lạm dụng. Nguy cơ phát triển viêm tụy cấp tăng khi sử dụng rượu lâu dài (lớn hơn 50 gram mỗi ngày, ít nhất 5 năm liên tục).
- Sỏi mật. Khi sỏi mật bị mắc kẹt, nó có thể dẫn đến viêm ở cả ống mật chung và tuyến tụy, đặc biệt nếu sỏi nhỏ hơn 5 mm.
- Các nguyên nhân khác, ví dụ: nồng độ canxi trong máu cao (tăng canxi máu), nồng độ chất béo trung tính cao trong máu (tăng triglycerid máu), một số loại thuốc, khối u tuyến tụy và viêm tụy vô căn không rõ nguyên nhân.
Các loại viêm tụy cấp
Viêm tụy cấp có thể được phân thành 2 loại chính:
- Viêm tụy phù mô kẽ:
Viêm tụy phù mô kẽ cấp tính là một dạng phụ phổ biến của viêm tụy cấp. Viêm tuyến tụy gây phù nề và sưng quanh tuyến tụy. - Viêm tụy hoại tử:
Chiếm 5-10% các trường hợp viêm tụy cấp. Viêm tụy hoại tử là tình trạng các bộ phận của tuyến tụy chết do không được cung cấp đủ máu và có thể bị nhiễm trùng.
Mức độ nghiêm trọng của viêm tụy cấp
Được phân loại theo mức độ nghiêm trọng của bệnh, viêm tụy cấp có thể được phân loại thành:
- Viêm tụy cấp nhẹ: Viêm nhẹ không biểu hiện cả các biến chứng tại chỗ (ví dụ như tụ dịch, cổ trướng, nang giả tụy, hoại tử tụy hoặc hoại tử tụy nhiễm trùng) và các biến chứng toàn thân như như các biến chứng ở phổi (ví dụ như phù phổi và hội chứng suy hô hấp).
- Viêm tụy cấp nặng vừa phải: Biến chứng tại chỗ và biến chứng toàn thân biểu hiện bằng suy cơ quan và cải thiện lâm sàng trong vòng 48 giờ.
- Viêm tụy cấp nặng: Biến chứng tại chỗ và biến chứng toàn thân biểu hiện bằng suy tạng dai dẳng kéo dài trên 48 giờ. Tình trạng này có liên quan nhiều đến tỷ lệ tử vong và bệnh tật cao hơn.
Chẩn đoán viêm tụy cấp
Các xét nghiệm và thủ thuật được sử dụng để chẩn đoán viêm tụy bao gồm:
- Khai thác bệnh sử
- Khám thực thể
- Xét nghiệm máu để xác định CBC (công thức máu toàn phần), nồng độ men tụy, lượng đường trong máu, mức canxi trong máu và mức chất béo trung tính.
- Nồng độ amylase và lipase huyết thanh. Những enzyme này thường tăng cao ở bệnh nhân viêm tụy cấp. Mức độ amylase tăng cao xuất hiện trong vòng 6-12 giờ sau khi bị viêm trong khi mức độ lipase tăng đột ngột vào ngày đầu tiên của tình trạng viêm tụy.
- Siêu âm bụng để xác định sỏi mật và viêm tụy. Ngoài ra, siêu âm nội soi có thể được sử dụng để đánh giá tình trạng viêm và tắc nghẽn trong ống tụy hoặc ống mật.
- Chụp cắt lớp vi tính (CT) để xác định sỏi mật và đánh giá mức độ viêm tuyến tụy.
- Nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP). Trong thủ tục này, một ống dài có camera ở đầu được sử dụng để kiểm tra tuyến tụy và ống mật.
Điều trị viêm tụy cấp
Hầu hết các trường hợp viêm tụy cấp thường biểu hiện triệu chứng nhẹ và thường cải thiện trong vòng 1-2 tuần sau khi được bác sĩ chuyên khoa điều trị phù hợp và kịp thời. Tuy nhiên, trong trường hợp viêm tụy cấp nặng hoặc vừa phải, các lựa chọn điều trị bao gồm:
- Nhịn ăn. Để tuyến tụy có cơ hội phục hồi hoàn toàn, bạn phải ngừng ăn uống trong vài ngày trong bệnh viện. Sau khi tình trạng viêm được kiểm soát, có thể hướng dẫn uống chất lỏng trong và ăn thức ăn nhạt. Nếu viêm tụy vẫn tiếp diễn, có thể cần dùng ống nuôi ăn.
- Thuốc giảm đau (phác đồ không dùng morphin)
- Truyền dịch (IV). Khi cơ thể dành năng lượng và chất lỏng để sửa chữa tuyến tụy bị viêm, tình trạng mất nước có thể xảy ra. Có thể kê thêm chất lỏng qua tĩnh mạch.
- Theo dõi chặt chẽ các biến chứng có thể xảy ra
- Cắt túi mật nội soi. Nếu sỏi mật gây viêm tụy, nên phẫu thuật cắt bỏ túi mật. Tuy nhiên, chỉ có một số ít trường hợp viêm tụy cấp là do tắc nghẽn sỏi mật.
- Phẫu thuật tuyến tụy. Phẫu thuật có thể cần thiết để hút chất lỏng từ tuyến tụy bị nhiễm trùng hoặc loại bỏ mô chết (cắt bỏ hoại tử tuyến tụy). Trong viêm tụy do ống mật bị thu hẹp hoặc tắc nghẽn có thể yêu cầu các thủ thuật để mở hoặc mở rộng ống mật, được gọi là nội soi mật tụy ngược dòng hoặc ERCP.
Phòng ngừa viêm tụy cấp
Để giảm nguy cơ phát triển viêm tụy cấp, điều chỉnh lối sống bao gồm:
- Ngừng uống rượu.
- Chọn chế độ ăn ít chất béo, chủ yếu là trái cây tươi, rau và protein nạc.
- Thường xuyên tập thể dục.
- Khám sức khỏe định kỳ hàng năm.
Nếu nghi ngờ có dấu hiệu và triệu chứng cảnh báo, đừng chờ đợi. Chăm sóc y tế ngay lập tức phải được cung cấp càng sớm càng tốt.
