Bệnh Alzheimer có mấy giai đoạn? Triệu chứng của từng giai đoạn như thế nào? Điều trị ra sao?

Sa sút trí tuệ là vấn đề gây lo lắng cho cả người cao tuổi và gia đình, đặc biệt là bệnh Alzheimer – căn bệnh gặp phổ biến nhất, ảnh hưởng đến trí nhớ, tư duy và hành vi một cách dần dần. Việc hiểu rằng bệnh Alzheimer có mấy giai đoạn, mỗi giai đoạn khác nhau như thế nào về mức độ nặng sẽ giúp gia đình có thể quan sát triệu chứng, lập kế hoạch chăm sóc và đưa người bệnh đi điều trị phù hợp từ sớm, nhằm duy trì chất lượng cuộc sống của người bệnh được tốt lâu hơn

Bệnh Alzheimer là gì, nguyên nhân do đâu

Bệnh Alzheimer (Alzheimer’s Disease) là rối loạn não bộ do thoái hóa tế bào thần kinh. Nguyên nhân chính theo y học được ghi nhận là do sự tích tụ của một loại protein gọi là beta-amyloid (Beta-Amyloid) và protein tau (Tau) trong mô não. Các protein này khiến não teo lại và mất chức năng, đặc biệt là vùng liên quan đến trí nhớ và học tập

Dấu hiệu cảnh báo bệnh Alzheimer: quan sát thế nào để biết không chỉ là suy giảm trí nhớ theo tuổi

Người cao tuổi nói chung có thể hay quên đôi chút, chẳng hạn quên đặt chìa khóa ở đâu, nhưng sau đó vẫn có thể nhớ ra. Tuy nhiên, dấu hiệu cảnh báo của bệnh Alzheimer sẽ nặng hơn và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày nhiều hơn, có thể quan sát bất thường qua các dấu hiệu sau

• Quên những chuyện quan trọng vừa xảy ra: thường hỏi lặp đi lặp lại cùng một câu hỏi, quên lịch hẹn, hoặc quên thông tin vừa tiếp nhận
• Không làm được các hoạt động thường ngày quen thuộc: gặp khó khăn khi làm các việc từng làm thường xuyên, như không thể lái xe đến nơi quen thuộc hoặc quên cách dùng thiết bị điện trong nhà
• Có vấn đề về lập kế hoạch và giải quyết vấn đề: không thể quản lý tiền bạc, tính toán cơ bản, hoặc làm theo các bước nấu ăn mà trước đây vẫn làm được
• Lẫn lộn về thời gian và địa điểm: không biết ngày, tháng, năm; hoặc quên mình đang ở đâu và đã đến nơi đó bằng cách nào
• Giảm khả năng sử dụng ngôn ngữ: không nhớ ra từ vựng, dùng từ sai nghĩa, hoặc đang nói thì dừng lại vì sắp xếp câu không đúng
• Thay đổi cảm xúc và tính cách: có biểu hiện nghi ngờ, lo âu, trầm cảm, hoặc dễ cáu gắt hơn bình thường, đặc biệt khi ở nơi không quen thuộc

Alzheimer có mấy giai đoạn Triệu chứng ở từng giai đoạn như thế nào

Khi nghi ngờ trí nhớ suy giảm có thể xuất phát từ bất thường của não, câu hỏi thường theo sau là Alzheimer có mấy giai đoạn. Để hiểu tiến trình bệnh, triệu chứng của bệnh Alzheimer có thể được chia thành các giai đoạn theo mức độ nặng của sự suy giảm chức năng não như sau

Giai đoạn trước khi có triệu chứng (Preclinical Alzheimer’s)

Ở giai đoạn này người bệnh vẫn có thể sinh hoạt bình thường, bề ngoài trông như người bình thường và chưa có biểu hiện hay quên rõ rệt. Nhưng có thể bắt đầu cảm nhận sâu bên trong rằng một số hoạt động hơi khó hơn một chút, gần như không phân biệt được với suy giảm trí nhớ theo tuổi. Tuy nhiên, trong tế bào não đã bắt đầu có sự tích tụ protein beta-amyloid (Beta-Amyloid) một cách âm thầm

Giai đoạn sớm (Early-Stage hoặc Mild Alzheimer’s)

Người bệnh bắt đầu có vấn đề suy giảm trí nhớ ngắn hạn rõ rệt hơn có thể quan sát thấy, nhưng vẫn nhận ra người quen, lái xe trên tuyến đường quen thuộc và phần lớn vẫn tự chăm sóc bản thân được

Nếu phát hiện ở giai đoạn này, bác sĩ có thể cân nhắc dùng thuốc điều trị Alzheimer giai đoạn sớm, là nhóm thuốc tập trung giảm mảng protein beta-amyloid trong não nhằm làm chậm tiến triển bệnh

Các triệu chứng thường gặp trong giai đoạn này gồm

• Quên những sự kiện vừa xảy ra hoặc quên thông tin vừa học/tiếp nhận
• Hỏi lặp lại cùng một chuyện và để đồ sai chỗ thường xuyên hơn bình thường
• Không nhớ ra từ vựng hoặc gặp khó khăn khi sắp xếp ý tưởng để người khác hiểu
• Bắt đầu lẫn lộn và chậm hơn khi quản lý các kế hoạch, bao gồm tính toán số và vấn đề tài chính

Giai đoạn trung bình (Middle-Stage hoặc Moderate Alzheimer’s)

Đây được coi là giai đoạn kéo dài lâu nhất. Tế bào não bị phá hủy nhiều hơn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt. Người bệnh cần phụ thuộc vào người chăm sóc trong các hoạt động hằng ngày như tắm rửa, thay quần áo và có thể bắt đầu mất kiểm soát đại tiểu tiện, với các biểu hiện nổi bật như sau

• Vấn đề trí nhớ và lẫn lộn: mất trí nhớ dài hạn, quên tiền sử cá nhân, quên số điện thoại hoặc địa chỉ của mình, và thường lẫn lộn về ngày giờ hoặc địa điểm
• Vấn đề về ngôn ngữ: hiểu sai lời nói của người khác, nói lặp đi lặp lại hoặc sắp xếp câu không đúng
• Hành vi nguy cơ: có thể đi ra khỏi nhà vô định, hay đi lạc và không nhận thức được nguy hiểm

Giai đoạn nặng hoặc giai đoạn cuối (Late-Stage hoặc Severe Alzheimer’s)

Là giai đoạn cuối khi mô não bị phá hủy diện rộng. Người bệnh sẽ rơi vào tình trạng cần được chăm sóc sát sao 24 giờ và có thể cần chăm sóc giảm nhẹ (Hospice Care). Các triệu chứng quan trọng ở giai đoạn này gồm

• Mất gần như toàn bộ ký ức và không nhận biết được môi trường xung quanh
• Mất hoàn toàn khả năng giao tiếp bằng lời nói
• Mất phản xạ nuốt, làm tăng nguy cơ sặc và dễ dẫn đến viêm phổi do nhiễm trùng

Cách chăm sóc và điều trị bệnh Alzheimer ở từng giai đoạn

Việc chăm sóc điều trị bệnh nhân Alzheimer không thể dùng một phương pháp duy nhất xuyên suốt tiến trình bệnh, mà cần điều chỉnh theo giai đoạn và mức độ nặng của triệu chứng để phù hợp với khả năng suy giảm của người bệnh. Mục tiêu chính là làm chậm thoái hóa não, giảm triệu chứng hành vi và duy trì chất lượng cuộc sống tốt nhất cho người bệnh ở mọi thời điểm

Điều trị bằng thuốc

Việc dùng thuốc sẽ được điều chỉnh phù hợp với giai đoạn bệnh để kiểm soát triệu chứng và nâng đỡ chất lượng cuộc sống của người bệnh tốt nhất

• Giai đoạn sớm: bác sĩ sẽ tập trung dùng thuốc để làm chậm thoái hóa não, như nhóm thuốc giúp tăng mức chất dẫn truyền thần kinh để nâng đỡ trí nhớ và nhận thức, hoặc nhóm thuốc đổi mới có tác dụng giảm trực tiếp sự tích tụ mảng protein trong não, giúp thay đổi tiến trình bệnh và làm chậm suy giảm từ sớm
• Giai đoạn trung bình: bác sĩ sẽ cân nhắc dùng thuốc có tác dụng điều chỉnh cân bằng một loại chất dẫn truyền thần kinh khác, là thuốc dành riêng cho điều trị bệnh nhân giai đoạn trung bình đến nặng
• Giai đoạn nặng: thuốc hỗ trợ trí nhớ thường đáp ứng kém hơn. Điều trị y khoa sẽ tập trung vào chăm sóc giảm nhẹ (Palliative), chủ yếu dùng thuốc để giảm biến chứng, như thuốc giảm co cứng cơ, thuốc giảm đau hoặc kháng sinh khi có nhiễm trùng (như viêm phổi hoặc viêm đường tiết niệu) kết hợp với thuốc giảm triệu chứng tâm thần. Ở bệnh nhân có nhóm triệu chứng hành vi và cảm xúc (BPSD) có thể dùng thuốc giảm lo âu, giảm hoang tưởng, ảo giác hoặc hành vi hung hăng để giúp người bệnh bình tĩnh hơn

Điều trị không dùng thuốc và điều chỉnh môi trường

Phương pháp chăm sóc và sắp xếp môi trường cần được điều chỉnh để đáp ứng các yêu cầu an toàn khác nhau ở từng giai đoạn

• Giai đoạn sớm: tập trung kích thích hoạt động não bộ như chơi trò chơi đoán từ, liệu pháp âm nhạc, liệu pháp nghệ thuật hoặc vận động nhẹ, cùng với việc bắt đầu sắp xếp đồ đạc trong nhà ngăn nắp để giảm lẫn lộn
• Giai đoạn trung bình: là giai đoạn có nguy cơ tai nạn và đi lạc cao. Việc điều chỉnh môi trường cần nhấn mạnh an toàn cao như cất vật sắc nhọn hoặc hóa chất khỏi tầm tay, khóa chặt cửa ra vào, tăng ánh sáng trong nhà đủ để giảm hoang tưởng và lẫn lộn vào buổi chiều tối, đồng thời dọn bỏ thảm hoặc vật cản có thể gây vấp ngã
• Giai đoạn nặng: người bệnh thường nằm liệt giường và không thể tự giúp mình. Chăm sóc vật lý trị liệu và điều dưỡng vì vậy quan trọng nhất như trở mình mỗi 2 giờ để phòng loét tỳ đè, vận động các khớp để phòng cứng khớp, chuẩn bị thức ăn xay nhuyễn hoặc điều chỉnh độ sánh của nước uống để tránh sặc vào phổi, bao gồm cả chăm sóc vệ sinh đại tiểu tiện để phòng nhiễm trùng

Hướng dẫn chăm sóc bệnh nhân Alzheimer

Chăm sóc bệnh nhân Alzheimer là công việc cần tình yêu thương, sự thấu hiểu và thích nghi thường xuyên, vì nhận thức và cảm xúc của người bệnh sẽ thay đổi theo giai đoạn bệnh. Do đó, cách chăm sóc và ứng phó nên điều chỉnh cho phù hợp như sau

Chăm sóc bệnh nhân giai đoạn sớm

• Tôn trọng quyết định: ở giai đoạn này người bệnh vẫn có thể làm được nhiều việc, nên tạo cơ hội để họ suy nghĩ và tự quyết định các sinh hoạt hằng ngày nhiều nhất có thể, nhằm duy trì lòng tự trọng và sự tự tin
• Dùng công cụ nhắc nhớ: dùng sổ ghi chép, lịch hoặc đặt báo thức nhắc trên điện thoại sẽ giúp giảm bực bội do quên những việc nhỏ nhặt
• Lập kế hoạch tương lai cùng nhau: đây là thời điểm phù hợp nhất để trao đổi và sắp xếp các vấn đề quan trọng như kế hoạch tài chính hoặc mong muốn về điều trị y tế trong tương lai, khi người bệnh vẫn còn đầy đủ tỉnh táo

Chăm sóc bệnh nhân giai đoạn trung bình

• Tạo lịch sinh hoạt hằng ngày: cho người bệnh làm các hoạt động theo cùng khung giờ mỗi ngày như thức dậy, ăn uống và đi ngủ sẽ giúp tạo sự quen thuộc, giảm lẫn lộn và giảm lo âu
• Giao tiếp thấu hiểu và bình tĩnh: nên dùng câu ngắn, dễ hiểu và cho người bệnh thời gian xử lý. Nếu người bệnh có niềm tin sai với thực tế hoặc nhớ chuyện lẫn lộn, không nên tranh cãi hay cố giải thích bằng lý lẽ, mà nên thuận theo và chuyển hướng sự chú ý sang chuyện khác
• Ứng phó cảm xúc một cách mềm mỏng: nếu người bệnh cáu gắt, nghi ngờ hoặc hung hăng, người chăm sóc cần giữ bình tĩnh, không phản ứng cảm xúc đối đáp; có thể lùi lại trước rồi quay lại nói chuyện khi người bệnh đã bình tĩnh hơn

Chăm sóc bệnh nhân giai đoạn nặng

• Giao tiếp qua ngôn ngữ cơ thể: dù người bệnh mất khả năng dùng ngôn ngữ hoặc không hiểu khi nghe, họ vẫn có thể cảm nhận được cảm xúc. Nắm tay, vỗ lưng nhẹ hoặc dùng giọng nói dịu dàng sẽ giúp người bệnh cảm nhận được tình yêu thương và thấy an toàn
• Chú ý quan sát bất thường: người bệnh giai đoạn này không thể nói ra đau đớn, vì vậy người chăm sóc cần thường xuyên quan sát nét mặt, cử chỉ hoặc sự bồn chồn, có thể là dấu hiệu của bệnh lý như sốt, táo bón hoặc đau vết thương

Ngoài việc chăm sóc bệnh nhân Alzheimer, việc chăm sóc sức khỏe tinh thần của người chăm sóc cũng không nên bị bỏ qua, vì tâm lý và cảm xúc của người chăm sóc tác động trực tiếp đến chất lượng chăm sóc người bệnh. Nếu người chăm sóc tích lũy căng thẳng có thể ảnh hưởng đến bầu không khí trong nhà. Do đó người chăm sóc nên sắp xếp thời gian nghỉ ngơi cho bản thân, luân phiên để các thành viên gia đình khác giúp chăm sóc thay một phần, nhằm phòng tránh tình trạng kiệt sức của người chăm sóc (Caregiver Burnout) và giúp có thể đối mặt với việc chăm sóc lâu dài một cách hiệu quả

Chẩn đoán và chăm sóc bệnh nhân Alzheimer toàn diện tại Bangkok Hospital International

Tính phức tạp của sa sút trí tuệ cần được chăm sóc một cách thấu hiểu. Trung tâm Não bộ và Hệ thần kinh, Bangkok Hospital International sẵn sàng chăm sóc bệnh nhân Alzheimer một cách toàn diện, với đội ngũ bác sĩ chuyên khoa về não bộ và hệ thần kinh phối hợp cùng đội ngũ đa chuyên ngành gồm điều dưỡng chuyên khoa, kỹ thuật viên vật lý trị liệu và kỹ thuật viên hoạt động trị liệu, để đánh giá và thiết kế kế hoạch điều trị phù hợp với tình trạng từng cá nhân. Cùng với đó là công nghệ chẩn đoán hiện đại như MRI và PET Scan, giúp bác sĩ chẩn đoán nguyên nhân bệnh một cách chi tiết, trong quy trình chăm sóc đề cao an toàn và hướng đến cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh và gia đình là trọng tâm

Tóm tắt bài viết

Bệnh Alzheimer là tình trạng sa sút trí tuệ tiến triển chậm. Việc biết Alzheimer có mấy giai đoạn và các dấu hiệu cảnh báo là yếu tố then chốt giúp gia đình kịp thời nhận biết bệnh và lập kế hoạch ứng phó tốt hơn. Dù hiện nay vẫn chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn, nhưng phát hiện từ giai đoạn sớm và chăm sóc điều trị bởi đội ngũ bác sĩ chuyên môn sẽ giúp làm chậm mức độ nặng của bệnh, giảm triệu chứng và giúp người bệnh có thể sinh hoạt hằng ngày cùng gia đình một cách hạnh phúc lâu hơn

Câu hỏi thường gặp (FAQ) về các giai đoạn của bệnh Alzheimer

1. Mỗi giai đoạn của bệnh Alzheimer kéo dài bao lâu

Thời gian của từng giai đoạn khác nhau tùy từng người. Trung bình người bệnh thường có thể sống khoảng 4–8 năm sau khi được chẩn đoán, nhưng một số trường hợp được chăm sóc phù hợp có thể sống lâu đến 10–20 năm

2. Có thể phát hiện bệnh Alzheimer ở giai đoạn trước khi có triệu chứng không

Có thể phát hiện thông qua xét nghiệm các chỉ dấu sinh học (Biomarkers) như PET Scan não, hoặc chọc dò dịch não tủy để kiểm tra sự tích tụ protein beta-amyloid và protein tau; hiện nay cũng có thể xét nghiệm các protein này từ máu

3. Các hoạt động rèn luyện não có giúp làm chậm tiến triển sang giai đoạn Alzheimer nặng không

Các hoạt động kích thích tư duy và học hỏi điều mới có thể giúp tạo mạng lưới thần kinh dự phòng trong não, góp phần làm chậm thoái hóa não và duy trì chức năng não ở mức tốt lâu hơn

4. Bệnh nhân Alzheimer có hành vi hung hăng, gia đình nên ứng phó thế nào

Người chăm sóc nên giữ bình tĩnh và phản ứng một cách điềm đạm, tránh tranh cãi; cố gắng tìm nguyên nhân kích hoạt cảm xúc như đau đớn hoặc đói, và dùng cách chuyển hướng sự chú ý sang hoạt động khác mà người bệnh yêu thích

5. Làm thế nào để biết người bệnh bước vào giai đoạn cuối của Alzheimer

Người bệnh giai đoạn cuối thường mất khả năng giao tiếp, hoàn toàn không thể tự chăm sóc bản thân và thường gặp vấn đề về nuốt, khiến phải phụ thuộc vào người chăm sóc trong mọi sinh hoạt hằng ngày suốt 24 giờ