Nhiều người thường nghĩ rằng vấn đề thoái hóa khớp háng là chuyện của người cao tuổi, nhưng thực tế có một “mối nguy thầm lặng” thường tấn công người trong độ tuổi lao động và thanh niên ở giai đoạn 30 – 50 tuổi, gọi là hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu. Nếu để kéo dài mà không điều trị kịp thời, mô xương sẽ suy thoái dần, trở nên nghiêm trọng và cuối cùng có thể phải phẫu thuật thay khớp háng nhân tạo.
Hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu là gì
Hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu (Avascular Necrosis hay AVN) xảy ra do sự gián đoạn của hệ tuần hoàn máu ngoại vi nuôi chỏm xương đùi, khiến tế bào xương thiếu oxy và chết. Khi tế bào xương chết, cấu trúc dưới lớp sụn khớp trở nên giòn yếu, mất khả năng chịu lực và dẫn đến xẹp bề mặt khớp háng vĩnh viễn nếu không được điều trị đúng cách.
Hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu nguy hiểm như thế nào
Sự nguy hiểm của hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu là ở chỗ: các mạch máu nuôi chỏm xương háng phần lớn là những nhánh tận, thiếu mạng lưới tuần hoàn bàng hệ dự phòng. Nếu xảy ra tắc nghẽn hoặc rách, mô xương sẽ bị hoại tử ngay lập tức; vì vậy cần theo dõi triệu chứng và nhanh chóng đến điều trị càng sớm càng tốt.
Vì sao người trẻ và người trong độ tuổi lao động có nguy cơ hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu
- Sử dụng steroid (cả từ điều trị bệnh và steroid “ẩn”) Việc dùng thuốc nhóm corticosteroid được xem là nguyên nhân số 1 trong nhóm không do chấn thương. Thường gặp ở bệnh nhân cần dùng steroid để điều trị bệnh nền như bệnh tự miễn dị ứng
(SLE) hoặc nhóm bệnh nhân từng điều trị nhiễm COVID-19 (COVID-19) mức độ nặng trong thời gian qua, phải dùng steroid liều cao. Ngoài ra còn gặp nhiều ở người nhận steroid “ẩn” do sử dụng thảo dược, thuốc viên hoàn hoặc thuốc bộ không đạt chuẩn. Các steroid tích lũy này sẽ thúc đẩy làm tế bào mỡ trong xương phì đại, khiến áp lực trong khoang xương háng tăng cao, cản trở dòng chảy của mạch máu. - Uống rượu bia nhiều Uống rượu bia lượng lớn liên tục trong nhiều năm sẽ làm rối loạn quá trình
chuyển hóa mỡ, gây hình thành cục mỡ làm tắc các mao mạch. - Chấn thương nặng như gãy cổ xương đùi hoặc trật khớp háng do tai nạn giao thông, làm rách các mạch máu quanh cổ xương.
- Bệnh lý hệ máu và các bất thường khác có thể gặp ở bệnh nhân hồng cầu hình liềm (Sickle Cell Disease) bệnh
Gaucher (Gaucher’s Disease) hoặc tình trạng tăng đông bất thường, gây hình thành huyết khối làm tắc các mạch nhỏ nuôi khớp háng. Ngoài ra, hành vi như hút thuốc lá nhiều còn làm co mạch và giảm vận chuyển oxy đến mô xương. - Không rõ nguyên nhân (Idiopathic) Mặc dù không có tiền sử nguy cơ như đã nêu, nhưng y văn ghi nhận vẫn có một nhóm bệnh nhân chiếm khoảng 10 – 20 % bị hoại tử chỏm xương đùi mà không thể xác định nguyên nhân rõ ràng.
Dấu hiệu cảnh báo hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu
Ở giai đoạn sớm khi xương bắt đầu thiếu máu, bệnh nhân thường không có đau, khiến nhiều người không điều trị bảo tồn khớp. Nhưng khi bệnh tiến triển nặng, có thể nhận biết các dấu hiệu cảnh báo sau:
- Đau vùng bẹn phía trước Là triệu chứng sớm thường gặp. Cơn đau thường khởi phát chậm, âm thầm ở vùng bẹn trước; nhưng do cơ chế thần kinh, đau thường lan dọc mặt trước đùi và tập trung ở vùng gối, khiến nhiều bệnh nhân hiểu nhầm là thoái hóa khớp gối hoặc viêm cơ. Tuy nhiên khi điều trị ở gối, triệu chứng không cải thiện. Đến khi biết nguồn gốc thực sự từ khớp háng, xương có thể đã xẹp, đáng tiếc bỏ lỡ cơ hội điều trị bằng khoan giải áp xương. Mức độ đau sẽ tăng lên rõ rệt khi khớp háng phải chịu tải như bước đi, đứng lên khỏi ghế hoặc lên xuống cầu thang.
- Cứng khớp khó vận động Khó dạng chân hoặc xoay khớp háng vào trong và đau, ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày như ngồi xếp bằng hoặc cúi mang giày và tất.
- Đau dữ dội về đêm hoặc khi nghỉ Là dấu hiệu nguy hiểm mức độ nặng, cho thấy khớp bị thoái hóa nghiêm trọng. Nếu đau đến mức ảnh hưởng giấc ngủ hoặc đau nhói mỗi lần trở mình, cần gặp bác sĩ chuyên khoa càng sớm càng tốt.
Chẩn đoán hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu
X-quang tiêu chuẩn thông thường có thể không phát hiện bất thường ở giai đoạn sớm, mà chỉ thấy khi xương đã thiếu máu nhiều, khiến bệnh nhân mất cơ hội điều trị từ sớm. Vì vậy, MRI được xem là tiêu chuẩn (Gold Standard) trong chẩn đoán hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu hiện nay, vì có thể phát hiện tổn thương hoại tử hoặc phù tủy xương từ trước khi xương xẹp. Ngoài ra, dù bệnh nhân chỉ đau khớp háng một bên, bác sĩ luôn khuyến nghị chụp MRI cả hai bên khớp háng, vì hoại tử chỏm xương đùi có khả năng xảy ra đồng thời hai bên rất cao. MRI giúp phát hiện bất thường ở bên còn lại chưa có triệu chứng ngay từ giai đoạn đầu.
Điều trị hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu như thế nào
Càng phát hiện sớm hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu khi vùng tổn thương còn nhỏ và xương chưa xẹp, bác sĩ càng có thể điều trị bằng phẫu thuật khoan giải áp trong khoang xương (Core Decompression) để giảm áp lực tăng bất thường và tạo đường hầm cho mạch máu mới vào sửa chữa, giúp phục hồi tế bào xương và bảo tồn chỏm xương háng nguyên bản mà không cần phẫu thuật thay khớp nhân tạo.
Hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu có phải ai cũng cần phẫu thuật thay khớp háng nhân tạo không
Điều trị hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu phụ thuộc vào giai đoạn bệnh và kích thước vùng xương thiếu máu. Về mặt y khoa, hướng điều trị được chia thành 2 nhóm chính:
- Giai đoạn trước khi xương xẹp (Pre – Collapse) Hình dạng chỏm xương háng vẫn tròn; hướng điều trị sẽ đánh giá chủ yếu dựa trên độ rộng vùng xương thiếu máu.
- Trường hợp vùng thiếu máu chưa rộng Bác sĩ thường khuyến nghị phẫu thuật khoan giải áp trong khoang xương (Core Decompression) để dẫn lưu áp lực tăng bất thường và tạo đường hầm cho máu cùng các tế bào tạo xương mới vào sửa chữa, với hy vọng bảo tồn chỏm xương nguyên bản của người bệnh.
- Trường hợp vùng thiếu máu có kích thước rất rộng Hiện nay có nghiên cứu và thống kê y khoa cho thấy nếu tổn thương kích thước trung bình đến lớn, khoan giải áp thường ít hiệu quả và tỷ lệ không thành công cao vì cấu trúc xương đã mất độ vững chắc nhiều Cuối cùng khi trở lại chịu lực vẫn sẽ nứt vỡ và xẹp. Hệ quả là bệnh nhân có thể phải chịu phẫu thuật đến 2 lần : khoan xương không thành công, rồi phải quay lại phẫu thuật thay khớp háng nhân tạo. Vì vậy trong trường hợp vùng hoại tử chiếm diện rộng, bác sĩ thường khuyến nghị cân nhắc thay khớp háng nhân tạo ngay từ đầu để có kết quả chắc chắn hơn, chỉ đau một lần và phục hồi, trở lại sinh hoạt nhanh hơn.
- Giai đoạn xương đã xẹp hoặc đã có thoái hóa khớp (giai đoạn 3 – 4) Khi bệnh tiến triển đến giai đoạn này, cấu trúc chỏm xương đã sụp đổ và bề mặt khớp bị phá hủy hoàn toàn. Điều trị bằng khoan xương hay vật lý trị liệu không thể khắc phục cấu trúc đã tổn hại. Phương pháp duy nhất hiệu quả cao nhất để giảm đau và phục hồi chức năng đi lại về bình thường là phẫu thuật thay khớp háng nhân tạo (Total Hip Arthroplasty).
Thay khớp háng nhân tạo ở người trẻ có những thách thức gì
Thay khớp háng nhân tạo ở người trẻ có thách thức về tuổi thọ sử dụng vì nhóm tuổi này có mức độ hoạt động thể lực và lực va chạm cao hơn người cao tuổi, do đó cần lựa chọn các đổi mới phù hợp điều trị, bao gồm:
- Vật liệu khớp nhân tạo độ bền cao (Ceramic-on-Polyethylene / Ceramic-on-Ceramic) Lựa chọn bề mặt tiếp xúc hiệu năng cao như “chỏm gốm kết hợp ổ nhựa đặc biệt” (Highly Cross-linked Polyethylene) hoặc “chỏm gốm kết hợp ổ gốm” nổi bật với bề mặt trơn nhẵn, giảm tỷ lệ mài mòn do ma sát và chịu lực va chạm rất tốt, giúp kéo dài tuổi thọ khớp nhân tạo đến 20 – 30 năm, phù hợp lối sống cần vận động nhiều của người trong độ tuổi lao động một cách tự tin.
- Phẫu thuật đường trước không cắt cơ (Direct Anterior Approach: DAA) Phẫu thuật viên tiếp cận từ phía trước đùi, dùng dụng cụ tách khoang giữa các bó cơ theo khe tự nhiên, không cắt hay làm tổn thương cơ và gân. Kết quả là khớp háng vững hơn, bệnh nhân ít đau và hồi phục nhanh, có thể đứng dậy trong 6 – 24 giờ đầu sau mổ và chỉ cần thời gian nghỉ dưỡng 2 – 4 tuần là có thể trở lại sinh hoạt và làm việc bình thường.
Khi nào cần thay khớp háng nhân tạo do hoại tử chỏm xương đùi vì thiếu máu
Mục tiêu cao nhất của phẫu thuật thay khớp háng nhân tạo là nâng cao chất lượng cuộc sống (Improve Quality of Life) Nếu bệnh nhân vẫn sinh hoạt hằng ngày và làm việc bình thường, tình trạng hiện tại chưa gây đau đớn dằn vặt thì chưa cần vội mổ. Bác sĩ sẽ khuyến nghị phẫu thuật khi bệnh nhân bắt đầu cảm thấy bệnh này làm suy giảm chất lượng cuộc sống như đau dữ dội đến mức hạn chế các hoạt động cơ bản, đau ngay cả khi nghỉ hoặc khi ngủ gây ảnh hưởng giấc ngủ, không thể sống như trước và cảm thấy không còn hạnh phúc với cuộc sống nữa—đó là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy đã đến lúc cần thay khớp háng nhân tạo để lấy lại chất lượng cuộc sống.
Điều trị và phục hồi đúng phương pháp không chỉ giúp hết đau đớn mà còn phục hồi vận động, giúp người trong độ tuổi lao động trở lại cuộc sống một cách tự tin và làm việc hết năng lực một lần nữa. Nếu có hành vi nguy cơ hoặc đau khớp háng mạn tính, nên sớm đến khám bác sĩ chuyên khoa để đánh giá nguy cơ càng sớm càng tốt.
Bệnh viện chuyên về điều trị hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu
Trung tâm Khớp háng và Khớp gối, Bangkok Hospital International Bệnh viện về xương và não, sẵn sàng thăm khám chẩn đoán và điều trị hoại tử chỏm xương đùi do thiếu máu, cũng như phẫu thuật thay khớp háng nhân tạo lại, bởi đội ngũ bác sĩ giàu chuyên môn sẵn sàng tư vấn và điều trị phù hợp, cùng công nghệ hiện đại nhằm phục hồi khớp háng khỏe mạnh để sống tự tin.
Bác sĩ chuyên khoa phẫu thuật thay khớp háng nhân tạo
Natthapha Kiriyapong Bác sĩ phẫu thuật nữ chuyên phẫu thuật thay khớp gối nhân tạo cá thể hóa với robot hỗ trợ phẫu thuật VELYS và phẫu thuật thay khớp háng không cắt cơ, Bangkok Hospital International, Bệnh viện về xương và não.
Bạn có thểnhấp vào đây để tự đặt lịch hẹn.
