การผ่าตัดหัวใจคืออะไร มีกี่ประเภท มีขั้นตอนอย่างไรบ้าง

การผ่าตัดหัวใจคืออะไร?

การผ่าตัดหัวใจ คือหัตถการทางการแพทย์ที่ดำเนินการโดยศัลยแพทย์หัวใจและทรวงอก เพื่อรักษาความผิดปกติของหัวใจและหลอดเลือดที่เกี่ยวข้อง เช่น โรคหลอดเลือดหัวใจตีบที่ต้องรักษาด้วยการผ่าตัดทำทางเบี่ยงหลอดเลือดหัวใจ (CABG) โรคลิ้นหัวใจตีบหรือรั่ว โรคหลอดเลือดแดงใหญ่เอออร์ตา และความผิดปกติของโครงสร้างหัวใจบางชนิด เพื่อแก้ไขความผิดปกติ ปรับการทำงานของหัวใจ บรรเทาอาการ ลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อน และช่วยส่งเสริมคุณภาพชีวิตของผู้ป่วย

การผ่าตัดหัวใจแบ่งออกเป็นกี่ประเภท

ทางการแพทย์สามารถแบ่งการผ่าตัดออกได้เป็น 2 ประเภทใหญ่ ๆ ตามลักษณะของการผ่าตัด ดังนี้

การผ่าตัดหัวใจแบบเปิด (Open Heart Surgery)

เป็นการผ่าตัดที่ศัลยแพทย์ต้องเปิดเข้าไปภายในห้องหัวใจเพื่อแก้ไขความผิดปกติของโครงสร้างหัวใจ โดยส่วนใหญ่มักใช้เครื่องปอดและหัวใจเทียม (Heart-Lung Bypass Machine) เพื่อทำหน้าที่สูบฉีดเลือดและแลกเปลี่ยนออกซิเจนแทนหัวใจและปอดชั่วคราว ทำให้ศัลยแพทย์สามารถผ่าตัดและมองเห็นโครงสร้างภายในหัวใจได้ชัดเจน เช่น การผ่าตัดหลอดเลือดหัวใจบายพาส การผ่าตัดเปลี่ยนลิ้นหัวใจ การผ่าตัดโรคหัวใจพิการแต่กำเนิดที่มีรูรั่วภายในหัวใจ

การผ่าตัดหัวใจแบบปิด (Closed Heart Surgery)

คือการผ่าตัดโดยที่ไม่ต้องเปิดเข้าไปในห้องหัวใจ และไม่ต้องใช้เครื่องปอดหัวใจเทียมช่วยระหว่างการผ่าตัด แต่ยังคงต้องเปิดแผลบริเวณหน้าอกเช่นเดียวกัน มักใช้ในการผ่าตัดหลอดเลือดที่ออกจากหัวใจโดยที่ไม่ได้เข้าไปผ่าตัดภายในหัวใจโดยตรง

ในปัจจุบันการผ่าตัดหัวใจหลายชนิดได้พัฒนาขึ้นมาก ในบางครั้งการผ่าตัดเปลี่ยนลิ้นหัวใจ การทำผ่าตัดหลอดเลือดหัวใจบายพาสก็ไม่จำเป็นต้องใช้เครื่องปอดหัวใจเทียม ทำให้ผู้ป่วยมีความเสี่ยงและความเจ็บปวดน้อยลง แผลผ่าตัดเล็กลง

ข้อบ่งชี้ของการผ่าตัดหัวใจ

การผ่าตัดหัวใจเป็นหนึ่งในแนวทางการรักษาความผิดปกติของหัวใจและหลอดเลือดบางชนิด โดยแพทย์จะพิจารณาความเหมาะสมของการผ่าตัดตามชนิดของโรค ความรุนแรงของอาการ สภาพร่างกายของผู้ป่วย และแนวทางการรักษาที่เหมาะสมในแต่ละราย ได้แก่

• การผ่าตัดทำทางเบี่ยงหลอดเลือดหัวใจหรือผ่าตัดหลอดเลือดหัวใจบายพาส (Coronary Artery Bypass Grafting: CABG) สำหรับโรคหลอดเลือดหัวใจตีบ / ตัน
• การผ่าตัดซ่อมหรือเปลี่ยนลิ้นหัวใจ (Valve Repair or Replacement)
• การผ่าตัดแก้ไขความผิดปกติที่เป็นมาแต่กำเนิด (Surgery for Congenital Heart Disease)
• การใส่เครื่องกระตุ้นหัวใจ (Devices Implantation)
• การเปลี่ยนหัวใจ (Cardiac Transplantation)

ขั้นตอนการผ่าตัดหัวใจทำอย่างไร

กระบวนการผ่าตัดหัวใจจะดำเนินการภายในห้องผ่าตัดโดยทีมศัลยแพทย์หัวใจและทรวงอก วิสัญญีแพทย์ พยาบาล และบุคลากรทางการแพทย์ที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้ผู้ป่วยได้รับการดูแลตามมาตรฐานด้านความปลอดภัย โดยมีขั้นตอนเบื้องต้นดังนี้

• ผู้ป่วยจะได้รับยาสลบจากวิสัญญีแพทย์ เพื่อให้มั่นใจว่าจะนอนหลับและปราศจากความเจ็บปวดตลอดการผ่าตัด
• ในการผ่าตัดหัวใจแบบเปิดทั่วไป ศัลยแพทย์จะทำการเปิดแผลบริเวณกึ่งกลางหน้าอกประมาณ 8 – 10 นิ้ว โดยผ่าผ่านกระดูกหน้าอกบางส่วนหรือทั้งหมดเพื่อที่จะเข้าถึงหัวใจได้อย่างชัดเจน
• หากเป็นขั้นตอนการผ่าตัดหัวใจแบบเปิด ผู้ป่วยอาจจะถูกเชื่อมต่อกับเครื่องปอดและหัวใจเทียม เครื่องจะทำหน้าที่แทนหัวใจและปอดระหว่างศัลยแพทย์ผ่าตัดหัวใจ เพื่อให้ไม่มีเลือดออกจากหัวใจและหัวใจหยุดเต้น ศัลยแพทย์ผ่าตัดหัวใจสามารถทำงานสะดวก ปัจจุบันการผ่าตัดบางชนิดสามารถทำได้โดยไม่ใช้เครื่องปอดและหัวใจ เทียม เป็นการลดภาวะแทรกซ้อนจากเครื่องปอดและหัวใจเทียม
• หลังจากศัลยแพทย์ผ่าตัดหัวใจเสร็จ ศัลยแพทย์จะเย็บกระดูกหน้าอกด้วยลวดให้กระดูกติดกันเหมือนก่อนผ่าตัด และเย็บชั้นของผิวหนังกลับสู่สภาพเดิม

การเตรียมตัวก่อนเข้ารับการผ่าตัดหัวใจ

การเตรียมร่างกายให้พร้อมเป็นส่วนสำคัญที่ช่วยลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนและช่วยให้การฟื้นตัวเป็นไปอย่างเหมาะสม โดยผู้ป่วยควรปฏิบัติตามคำแนะนำดังนี้

• ผู้ป่วยควรแจ้งทีมแพทย์หากใช้ยาใด ๆ โดยเฉพาะยาที่ทำให้เลือดไม่แข็งตัว ได้แก่ ยาต้านการทำงานของเกล็ดเลือด (Antiplatelet) และยาป้องกันการก่อตัวของลิ่มเลือด (Anticoagulant) รวมถึงยาที่ซื้อใช้เองตามร้านขายยา (Over – The – Counter) วิตามิน และสมุนไพร
• แจ้งแพทย์เกี่ยวกับประวัติการเจ็บป่วย เช่น หากมีไข้หวัดในช่วง 2 สัปดาห์ก่อนการผ่าตัด
• ควรงดสูบบุหรี่อย่างน้อย 6 สัปดาห์ก่อนผ่าตัด เพื่อลดความเสี่ยงเกี่ยวกับระบบทางเดินหายใจ
• ในวันก่อนการผ่าตัด ผู้ป่วยควรทำความสะอาดผิวหนังบริเวณที่จะผ่าตัดด้วยสบู่ฆ่าเชื้อพิเศษ เพื่อช่วยลดโอกาสของการติดเชื้อ
• จำเป็นต้องงดอาหารและเครื่องดื่มหลังเที่ยงคืนก่อนวันผ่าตัด หรืออย่างน้อย 6 ชั่วโมงก่อนการผ่าตัด

การดูแลหลังผ่าตัด

หลังจากการผ่าตัดเสร็จสิ้น ผู้ป่วยจะเข้าสู่กระบวนการพักฟื้นและติดตามอาการอย่างใกล้ชิด

• ในคืนแรกหลังผ่าตัด ผู้ป่วยจได้รับการดูแลในหน่วยดูแลผู้ป่วยหนักโรคหัวใจ (Cardiac Care Unit (CCU หรือ Intensive Care Unit: ICU) โดยมีเครื่องตรวจสอบสัญญาณชีพและพยาบาลคอยดูแลตลอด 24 ชั่วโมง
• ผู้ป่วยจะมีท่อระบาย 1 – 3 สายใส่อยู่ในช่องทรวงอก เพื่อช่วยระบายเลือดและน้ำที่ตกค้างรอบหัวใจและปอด พร้อมทั้งมีการให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำ และใส่สายสวนปัสสาวะเพื่อประเมินการทำงานของไต
• สำหรับแผลผ่าตัดหัวใจ จะได้รับการดูแลและทำความสะอาดโดยพยาบาลวิชาชีพ หากผู้ป่วยรู้สึกตึงหรือเจ็บแผล แพทย์จะพิจารณาให้ยาแก้ปวดเพื่อบรรเทาอาการ
• เมื่ออาการคงที่ (ประมาณ 1 – 3 วัน) ผู้ป่วยจะถูกย้ายไปยังห้องพักผู้ป่วยปกติเพื่อทำกายภาพบำบัด ฟื้นฟูร่างกาย และดูแลแผลอีกประมาณ 3 – 7 วัน ขึ้นอยู่กับการฟื้นตัวของแต่ละบุคคล

ลักษณะของแผลผ่าตัดหัวใจ

ลักษณะของแผลผ่าตัดหัวใจจะแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับชนิดของโรค แนวทางการรักษา และเทคนิคที่แพทย์เลือกใช้ โดยสามารถแบ่งได้เป็น 2 ลักษณะหลัก ดังนี้

1. แผลผ่าตัดแบบเปิดกลางหน้าอก (Median Sternotomy)

เป็นแผลผ่าตัดแบบดั้งเดิมที่ใช้ในการผ่าตัดหัวใจหลายชนิด เช่น การผ่าตัดทำทางเบี่ยงหลอดเลือดหัวใจ (CABG) การซ่อมหรือเปลี่ยนลิ้นหัวใจ และการผ่าตัดหัวใจที่มีความซับซ้อน

• ตำแหน่ง: บริเวณกึ่งกลางกระดูกหน้าอกจากใต้ร่องคอลงมาถึงบริเวณเหนือกระดูกลิ้นปี่
• ขนาด: โดยทั่วไปประมาณ 15–20 เซนติเมตร
• ลักษณะ: เป็นแผลแนวตั้งกลางหน้าอก รอยแผลจะค่อย ๆ จางลงตามระยะเวลาการสมานแผล

2. แผลผ่าตัดหัวใจแผลเล็ก (Minimally Invasive Cardiac Surgery – MICS)

เป็นการผ่าตัดหัวใจผ่านแผลขนาดเล็ก โดยใช้เครื่องมือเฉพาะทาง และในบางกรณีอาจใช้กล้องช่วยในการผ่าตัด 

• ตำแหน่ง: มักอยู่บริเวณด้านข้างของทรวงอกใต้ราวนมด้านขวาหรือซ้าย ขึ้นอยู่กับชนิดของการผ่าตัด
• ขนาด: โดยทั่วไปประมาณ 4–10 เซนติเมตร
• ลักษณะ: ไม่จำเป็นต้องผ่าตัดแยกกระดูกหน้าอกแบบกลางหน้าอก ช่วยลดการบาดเจ็บต่อโครงสร้างของทรวงอกและอาจช่วยให้ฟื้นตัวได้เร็วขึ้นในผู้ป่วยที่เหมาะสม

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อนที่อาจพบหลังผ่าตัดหัวใจ

เมื่อทราบว่าต้องเข้ารับการรักษา ผู้ป่วยและญาติหลายท่านอาจมีความกังวลเกี่ยวกับความเสี่ยงของการรักษา ปัจจุบันการผ่าตัดหัวใจมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่องทั้งด้านเทคโนโลยี เทคนิคการผ่าตัด และระบบการดูแลผู้ป่วยก่อน ระหว่าง และหลังผ่าตัด อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์ของการรักษาและความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนอาจแตกต่างกันไปในผู้ป่วยแต่ละราย

แพทย์จะทำการประเมินความเสี่ยงจากหลายปัจจัย เช่น อายุ โรคประจำตัว การทำงานของหัวใจและอวัยวะสำคัญอื่น ๆ รวมถึงชนิดและความซับซ้อนของการผ่าตัด เพื่อวางแผนการรักษาให้เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละราย

แม้ว่าการผ่าตัดหัวใจจะมีการดูแลตามมาตรฐานด้านความปลอดภัย แต่อาจพบภาวะแทรกซ้อนบางประการได้ จึงจำเป็นต้องได้รับการติดตามและเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิดจากทีมแพทย์และพยาบาล

• อาการเจ็บหน้าอกและมีไข้
• การหายใจลำบาก
• การสูญเสียเลือด
• ติดเชื้อแผลที่หน้าอก (พบมากในผู้ป่วยที่มีโรคอ้วนหรือโรคเบาหวาน)
• หัวใจวาย
• หัวใจเต้นผิดปกติ
• ปอดอักเสบหรือติดเชื้อ
• ปอดหรือไตล้มเหลว
• อัมพาต (Stroke)
• ความเสื่อมของกระบวนการการรับรู้ (Cognitive Impairment)
• การเกิดลิ่มเลือด
• ความเสี่ยงต่าง ๆ ที่มากับเครื่องปอดและหัวใจเทียม

ความเสี่ยงเหล่านี้จะแตกต่างกันสำหรับผู้ป่วยแต่ละราย ควรปรึกษากับศัลยแพทย์หัวใจอย่างละเอียดสำหรับแต่ละกรณี

ทีมผ่าตัดและห้องผ่าตัดไฮบริดใหม่ที่โรงพยาบาลหัวใจกรุงเทพ

โรงพยาบาลหัวใจกรุงเทพ พร้อมดูแลทุกขั้นตอนการผ่าตัด

การผ่าตัดรักษาโรคหัวใจเป็นกระบวนการที่ต้องอาศัยความละเอียดอ่อนและความชำนาญ โรงพยาบาลหัวใจกรุงเทพ มีความพร้อมในการดูแลผู้ป่วยโรคหัวใจ หลอดเลือด และทรวงอกหลากหลายภาวะ ด้วยทีมศัลยแพทย์หัวใจและทรวงอก อายุรแพทย์โรคหัวใจ วิสัญญีแพทย์ พยาบาลวิชาชีพ และบุคลากรทางการแพทย์ที่เกี่ยวข้อง เพื่อร่วมกันวางแผนการรักษาให้เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละราย พร้อมด้วยห้องผ่าตัดไฮบริด (Hybrid Operating Room) ซึ่งผสานเทคโนโลยีการผ่าตัดและระบบภาพวินิจฉัยทางการแพทย์ที่ทันสมัย ช่วยรองรับการผ่าตัดหัวใจและหัตถการผ่านสายสวนที่มีความซับซ้อน รวมถึงหอผู้ป่วยวิกฤตโรคหัวใจ (CCU/CICU) และระบบการดูแลหลังผ่าตัดตามมาตรฐานความปลอดภัย

สรุปบทความ

แม้ว่าการผ่าตัดหัวใจจะเป็นหัตถการขนาดใหญ่ที่อาจทำให้ผู้ป่วยและญาติรู้สึกกังวล แต่การได้รับข้อมูลที่ถูกต้อง การเตรียมตัวอย่างเหมาะสม และการดูแลโดยทีมแพทย์และบุคลากรทางการแพทย์ จะช่วยให้ผู้ป่วยสามารถเข้าสู่กระบวนการรักษาและการฟื้นฟูได้อย่างเหมาะสม

คำถามที่พบบ่อย (FAQ) เกี่ยวกับการผ่าตัดหัวใจ

1. ผ่าตัดหัวใจต้องใช้เวลาพักฟื้นนานแค่ไหน

โดยทั่วไปจะใช้เวลาพักฟื้นในโรงพยาบาลเพื่อดูอาการอย่างใกล้ชิดประมาณ 5 – 7 วันหากไม่มีภาวะแทรกซ้อน อย่างไรก็ตาม ระยะเวลาการพักฟื้นขึ้นอยู่กับชนิดของการผ่าตัด เทคนิคที่ใช้ และสภาพร่างกายของผู้ป่วยแต่ละราย สำหรับการผ่าตัดที่มีการแยกกระดูกหน้าอก กระดูกจะใช้เวลาสมานตัวประมาณ 6 – 8 สัปดาห์ จึงจะสามารถกลับไปทำกิจกรรมตามปกติหรือเริ่มออกแรงได้ตามคำแนะนำของแพทย์

2. แผลผ่าตัดหัวใจกี่วันถึงจะโดนน้ำได้

ในช่วงแรกหลังผ่าตัด แพทย์จะแนะนำให้ใช้วิธีเช็ดตัวแทนการอาบน้ำ จนกว่าแผลจะแห้งสนิทและถึงกำหนดการตัดไหม ซึ่งมักจะใช้เวลาประมาณ 1 – 2 สัปดาห์หลังผ่าตัด ทั้งนี้ ระยะเวลาที่แผลสามารถสัมผัสน้ำได้ขึ้นอยู่กับชนิดของแผล วิธีการปิดแผล และการประเมินของแพทย์ ผู้ป่วยควรปฏิบัติตามคำแนะนำของทีมแพทย์และพยาบาลอย่างเคร่งครัด เพื่อช่วยลดความเสี่ยงของการติดเชื้อและส่งเสริมการสมานแผล

3. ผู้สูงอายุหรือผู้ที่มีโรคประจำตัวสามารถผ่าตัดหัวใจได้หรือไม่

ผู้สูงอายุหรือผู้ที่มีโรคประจำตัวบางชนิดอาจสามารถเข้ารับการผ่าตัดหัวใจได้ โดยแพทย์จะประเมินความเสี่ยง ภาวะสุขภาพ และการทำงานของอวัยวะสำคัญต่าง ๆ เช่น หัวใจ ปอด ไต และตับอย่างละเอียด เพื่อวางแผนการรักษา การระงับความรู้สึก และการดูแลหลังผ่าตัดให้เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละราย