အသည်းအင်ဇိုင်းတန်ဖိုးမြင့်ခြင်းသည် ဘာကြောင့်ဖြစ်သလဲ၊ လက္ခဏာများကိုသိရှိခြင်း၊ ကုသမှုနှင့် အသည်းကို ပြန်လည်ကျန်းမာသန်မာစေမည့် ပြုစုစောင့်ရှောက်နည်းများ

အသည်းသည် အဆိပ်အတောက်များကို ဖယ်ရှားခြင်း၊ ပရိုတိန်းများကို တည်ဆောက်ခြင်း၊ အသည်းရည် (bile) ထုတ်လုပ်ခြင်းနှင့် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း အာဟာရပစ္စည်းမျိုးစုံ၏ မီးလောင်ဇီဝဖြစ်စဉ် (metabolism) ကို ထိန်းချုပ်ခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်သည့် အရေးကြီးသော အင်္ဂါတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကျန်းမာရေးစစ်ဆေးမှုရလဒ်တွင် အသည်းတန်ဖိုး (liver enzymes) မြင့်နေသည်ဟု တွေ့ရှိပါက အသည်းရောင်ရမ်းနေခြင်း သို့မဟုတ် အမျိုးမျိုးသော အကြောင်းရင်းများကြောင့် အသည်းပျက်စီးနေခြင်းကို ညွှန်ပြနိုင်သည်။ ဥပမာ— အဆီတင်အသည်းရောဂါ၊ အရက်သောက်ခြင်း၊ အသည်းရောင်ဗိုင်းရပ်စ်ကူးစက်မှု သို့မဟုတ် ဆေးဝါးနှင့် အချို့သော ဆေးဘက်ဝင်အပင်များကြောင့် ဖြစ်နိုင်သော ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများ။ အသည်းတန်ဖိုးမြင့်ခြင်းသည် အမြဲတမ်း ပြင်းထန်သော အသည်းရောဂါကို ဆိုလိုသည်မဟုတ်သော်လည်း အကြောင်းရင်းကို စောစီးစွာ ရှာဖွေစစ်ဆေးကာ သင့်လျော်စွာကုသခြင်းဖြင့် နောင်အခါ အသည်းအကြောအတင်းဖြစ်ခြင်း (fibrosis)၊ အသည်းခဲ (cirrhosis) နှင့် အသည်းကင်ဆာ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို ကာကွယ်နိုင်သည်

အသည်းတန်ဖိုးဆိုတာ ဘာလဲ

အသည်းတန်ဖိုး (Liver Function Tests; LFTs) သည် အသည်း၏ ကျန်းမာရေးကို အကဲဖြတ်ရန် သွေးစစ်ဆေးခြင်းဖြစ်ပြီး အသည်းရောင်ရမ်းမှု၊ အသည်းလုပ်ဆောင်ချက်နှင့် အသည်းဆဲလ်ပျက်စီးမှုကို အကဲဖြတ်ပေးသည်။ စစ်ဆေးသည့် တန်ဖိုးများမှာ—

• AST (Aspartate Aminotransferase)
• ALT (Alanine Aminotransferase)
• Alkaline Phosphatase (ALP)
• Gamma – Glutamyl Transferase (GGT)
• Bilirubin
• Albumin
• Prothrombin Time (PT/INR)

ဤအထဲတွင် AST နှင့် ALT သည် အသည်းဆဲလ်ရောင်ရမ်းခြင်း သို့မဟုတ် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရှိခြင်းကို အကောင်းဆုံးညွှန်ပြနိုင်သော အင်ဇိုင်းများဖြစ်သည်။ ပုံမှန်တန်ဖိုးများသည် လှည့်ပတ်စမ်းသပ်ခန်းတစ်ခုနှင့်တစ်ခု အနည်းငယ်ကွာခြားနိုင်သည်

အသည်းတန်ဖိုးမြင့်ဆိုတာ ဘာလဲ

အသည်းတန်ဖိုးမြင့်နေခြင်း ဆိုသည်မှာ အသည်းအင်ဇိုင်းများ၏ အဆင့်၊ အထူးသဖြင့် ALT နှင့် AST တို့သည် ပုံမှန်တန်ဖိုးထက် မြင့်နေခြင်းကို ဆိုလိုပြီး အသည်းဆဲလ်များတွင် ထိခိုက်ပျက်စီးမှု သို့မဟုတ် ရောင်ရမ်းမှု ရှိနေကြောင်းကို ထင်ဟပ်စေသည်။ သို့သော် တန်ဖိုးမြင့်နေခြင်းသည် ရောဂါ၏ ပြင်းထန်မှုကို အမြဲတမ်း မပြောနိုင်ပါ။ အကြောင်းရင်းအမှန်ကို ရှာဖွေရန် လက္ခဏာများ၊ ကိုယ်ခန္ဓာစစ်ဆေးမှုနှင့် ထပ်မံစစ်ဆေးမှုများနှင့် တွဲဖက်အကဲဖြတ်ရန် လိုအပ်သည်

အသည်းတန်ဖိုးမြင့်စေသော အကြောင်းရင်းများ

အသည်းတန်ဖိုးမြင့်စေသော အကြောင်းရင်းများမှာ များစွာရှိပြီး အများဆုံးတွေ့ရသော အကြောင်းရင်းများမှာ—

• မက်တဘောလစ်ဆိုင်ရာ မမှန်ကန်မှုနှင့် ဆက်စပ်သော အဆီတင်အသည်းရောဂါ (MASLD) — အဝလွန်ခြင်း၊ ဆီးချို၊ သွေးအဆီမြင့်ခြင်း သို့မဟုတ် metabolic syndrome ရှိသူများတွင် ပိုမိုတွေ့ရတတ်သည်
• အရက်သောက်သုံးမှုကြောင့် ဖြစ်သော အသည်းရောဂါ — အရက်ပါဝင်သောအချိုရည်များကို အများအပြားသောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ကြာရှည်စွာ ဆက်တိုက်သောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်
• အသည်းရောင်ဗိုင်းရပ်စ် B နှင့် C ကူးစက်မှု — နာတာရှည်အသည်းရောင်ရမ်းမှု၊ အသည်းခဲ နှင့် အသည်းကင်ဆာ ဖြစ်ပွားစေနိုင်သည်
• အချို့သော ဆေးဝါးများ၊ ဆေးဘက်ဝင်အပင်များနှင့် အာဟာရဖြည့်စွက်များ — ဆေးကြောင့် အသည်းရောင်ရမ်းမှု (drug-induced hepatitis) ဖြစ်စေနိုင်သည်
• ကိုယ်ခံအားစနစ်က ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကာကွယ်ရေးပျက်ကွက်မှုကြောင့် ဖြစ်သောရောဂါများ (autoimmune)၊ အသည်းရည်လမ်းကြောင်းရောဂါများနှင့် အချို့သော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာရောဂါများ — တွေ့ရနည်းသော်လည်း သေချာစစ်ဆေးအတည်ပြုသင့်သော အရေးကြီးအကြောင်းရင်းများဖြစ်သည်

အသည်းတန်ဖိုးမြင့်နိုင်ခြေရှိသူများ

အောက်ပါအချက်များရှိသူများတွင် အခြားသူများထက် အသည်းတန်ဖိုးမြင့်နိုင်ခြေ ပိုများသည်—

• အလေးချိန်ပိုနေသူ သို့မဟုတ် အဝလွန်သူ
• ဆီးချိုရောဂါရှိသူ သို့မဟုတ် သွေးအဆီမြင့်သူ
• အရက်ပါဝင်သောအချိုရည်များကို ပုံမှန်သောက်သူ
• အသည်းရောင်ဗိုင်းရပ်စ် B သို့မဟုတ် C ကူးစက်ခဲ့ဖူးသူ
• အချို့သော ဆေးဝါးများ၊ ဆေးဘက်ဝင်အပင်များ သို့မဟုတ် အာဟာရဖြည့်စွက်များကို ပုံမှန်သောက်သုံးသူ
• မိသားစုတွင် အသည်းရောဂါရှိသူများရှိသူ
• အသည်းရောင်ဗိုင်းရပ်စ် ကူးစက်နိုင်ခြေမြင့်သော အပြုအမူများရှိသူ— ဥပမာ အံကိုတူသုံးခြင်း သို့မဟုတ် ကာကွယ်မှုမရှိဘဲ သွေးနှင့် ထိတွေ့ခြင်း

အသည်းတန်ဖိုးမြင့်နေပါက လက္ခဏာရှိနိုင်သလား

အစောပိုင်းအဆင့်တွင် အသည်းတန်ဖိုးမြင့်သူ အများစုသည် လက္ခဏာမရှိကြပြီး နှစ်စဉ်ကျန်းမာရေးစစ်ဆေးမှုမှတဆင့်သာ တွေ့ရှိတတ်သည်။ အသည်းရောင်ရမ်းမှု သို့မဟုတ် ရောဂါပိုမိုပြင်းထန်လာပါက အောက်ပါလက္ခဏာများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်—

• အားနည်းပင်ပန်းခြင်း၊ လွယ်လွယ်ကူကူ မောပန်းခြင်း
• စားချင်စိတ်လျော့ခြင်း၊ ပျို့အန်ခြင်း၊ အန်ခြင်း
• ညာဘက်ရင်ခေါင်းအောက်ပိုင်း (ညာဘက်အမြစ်နံရိုးအောက်) တွင် နာကျင်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖိနာခံစားရခြင်း
• အသားဝါခြင်း၊ မျက်လုံးဝါခြင်း
• ဆီးအရောင်မဲခြင်း၊ အညစ်အကြေးအရောင်ဖျော့ခြင်း
• အရေပြားယားယံခြင်း

အသည်းတန်ဖိုးမြင့်ခြင်းက အန္တရာယ်ရှိသလား

အသည်းတန်ဖိုးမြင့်ခြင်းသည် အသည်းတွင် မမှန်ကန်မှုရှိနိုင်ကြောင်း သတိပေးသည့် လက္ခဏာတစ်ရပ်သာဖြစ်ပြီး ကိုယ်တိုင်ရောဂါတစ်ခုမဟုတ်ပါ။ မစစ်ဆေးမကုသဘဲ ထားရှိပါက နာတာရှည်အသည်းရောဂါနှင့် အောက်ပါကဲ့သို့ ဆိုးကျိုးများသို့ ဦးတည်နိုင်သည်—

• အဆီတင်အသည်းရောဂါ
• နာတာရှည်အသည်းရောင်ရမ်းမှု
• အသည်းအကြောအတင်း (fibrosis)
• အသည်းခဲ (cirrhosis)
• အသည်းပျက်ကွက်မှု (liver failure)
• အသည်းကင်ဆာ

အသည်းတန်ဖိုးလျှော့ချနည်းနှင့် အသည်းကို ပြုစုစောင့်ရှောက်နည်း

အသည်းတန်ဖိုးလျှော့ချခြင်းသည် အသည်းတန်ဖိုးမြင့်စေသော အကြောင်းရင်းကို ရှာဖွေပြီး ကုသခြင်းမှ စတင်သင့်ပြီး အစားအစာ သို့မဟုတ် အသည်းအားဖြည့်ထုတ်ကုန်များကိုသာ သောက်သုံးခြင်းဖြင့် မလုံလောက်ပါ။ အသည်းတန်ဖိုးကောင်းလာစေရန် ကူညီပေးသော ကိုယ်တိုင်ပြုစုစောင့်ရှောက်မှုများမှာ—

• ကိုယ်အလေးချိန်ကို သင့်လျော်သောအကွာအဝေးအတွင်း ထိန်းညှိထားခြင်း
• အာဟာရမျှတသော အစားအစာစားသုံးခြင်း— ဟင်းသီးဟင်းရွက်၊ သစ်သီး၊ မဖြူဖွားသည့် သီးနှံ (whole grains)၊ ငါးနှင့် အဆီနည်းပရိုတိန်းကို အဓိကထားစားခြင်း
• ချိုအစားအစာများ၊ သကြားဓာတ်မြင့်သောအချိုရည်များနှင့် ပြုပြင်ထုတ်လုပ်ထားသော အစားအစာများကို လျှော့ချခြင်း
• တစ်ပတ်လျှင် အနည်းဆုံး 150 မိနစ် လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ခြင်း
• အရက်ပါဝင်သောအချိုရည်များကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း
• မလိုအပ်ဘဲ ဆေးဝါးများ၊ ဆေးဘက်ဝင်အပင်များ သို့မဟုတ် အာဟာရဖြည့်စွက်များကို သောက်သုံးခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း
• အနားယူရေးလုံလောက်စွာလုပ်ခြင်းနှင့် ဆီးချို၊ သွေးအဆီမြင့်ခြင်း၊ သွေးဖိအားမြင့်ခြင်းကဲ့သို့ နာတာရှည်ရောဂါများကို ထိန်းချုပ်ခြင်း
• ဆရာဝန်အကြံပြုချက်အတိုင်း နောက်ဆက်တွဲ စစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ခြင်း

အသည်းကျန်းမာရေးကို ကူညီပေးသော အစားအစာ

လက်ရှိအချိန်အထိ အသည်းရောဂါကို ကုသနိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် အသည်းတန်ဖိုးကို ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်စေနိုင်ခြင်းကို သက်သေပြထားသော အစားအစာတစ်မျိုးတည်း မရှိသေးပါ။ အထူးသဖြင့် အကျိုးရှိပြီး မျှတသောအစားအစာကို စားသုံးခြင်းသည် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ သက်သေများအများဆုံး ထောက်ခံထားသောနည်းလမ်းဖြစ်ပြီး အောက်ပါအတိုင်း—

• စားသင့်သော အစားအစာ ဟင်းသီးဟင်းရွက်နှင့် သစ်သီးမျိုးစုံ၊ မဖြူဖွားသည့် သီးနှံ (whole grains)၊ ငါးနှင့် အဆီနည်းသော အသား၊ ပဲမျိုးစုံနှင့် အစေ့အဆန်များ၊ သင့်တော်သော ပမာဏဖြင့် သန့်ရေ
• ရှောင်သင့်သော အစားအစာ ကြော်စာနှင့် အဆီမြင့်အစားအစာများ၊ ပြုပြင်ထုတ်လုပ်ထားသော အစားအစာနှင့် ဖတ်စ်ဖုဒ်၊ သကြားဓာတ်မြင့်သော အချိုရည်နှင့် မုန့်များ၊ အရက်ပါဝင်သောအချိုရည်များ

ထို့အပြင် အာဖလတ်တော့စင် (Aflatoxin) ပိုးသတ်အဆိပ်ပစ္စည်းများ ပေါင်းစပ်ကပ်နေ可能သော အစားအစာများကိုလည်း ရှောင်ကြဉ်သင့်သည်။ ဥပမာ— သိုလှောင်ထားပုံမမှန်သော မြေပဲ၊ သီးနှံ သို့မဟုတ် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ။ အကြောင်းမှာ ဤပစ္စည်းများသည် အသည်းကင်ဆာ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို တိုးစေနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်

အသည်းတန်ဖိုးမြင့်ခြင်းသည် ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်နိုင်သလား

အကြောင်းရင်းကို သင့်လျော်စွာ အတည်ပြု၍ ကုသနိုင်ပါက— ဥပမာ ကိုယ်အလေးချိန်ထိန်းခြင်း၊ အရက်ရှောင်ခြင်း၊ အသည်းရောင်ဗိုင်းရပ်စ်ကုသခြင်း သို့မဟုတ် အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဆေးကို ရပ်ခြင်း— လူနာအများအပြားတွင် အသည်းတန်ဖိုးသည် ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်နိုင်သည်။ သို့သော် အသည်းတန်ဖိုးပုံမှန်ပြန်ဖြစ်ခြင်းသည် အသည်းရောဂါ ပျောက်ကင်းပြီးသားဟု အမြဲတမ်း မဆိုလိုပါ။ ဥပမာ အသည်းရောင်ဗိုင်းရပ်စ် B သို့မဟုတ် အဆီတင်အသည်းရောဂါရှိသူအချို့တွင် အသည်းတန်ဖိုးပုံမှန်အကွာအဝေးအတွင်းရှိနေသော်လည်း နာတာရှည်အသည်းရောဂါ ဆက်လက်ရှိနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဆရာဝန်အကြံပြုချက်အတိုင်း ဆက်လက်နောက်ဆက်တွဲကုသမှုနှင့် စစ်ဆေးမှုများကို တစ်ဆက်တည်း လိုက်နာသင့်သည်

ဘယ်အချိန်မှာ ဆရာဝန်ကို တွေ့ဖို့လိုသလဲ

အသည်းတန်ဖိုးမြင့်နေသည်ဟု တွေ့ရှိပါက အကြောင်းရင်းကို ရှာဖွေရန် ဆရာဝန်ထံတွင် အကဲဖြတ်စစ်ဆေးမှု ခံယူသင့်သည်။ အထူးသဖြင့် အသည်းတန်ဖိုး မြင့်နေမှု ဆက်တိုက်ဖြစ်နေသည့်အခါ သို့မဟုတ် အသားဝါခြင်း၊ မျက်လုံးဝါခြင်း၊ ဆီးအရောင်မဲခြင်း၊ အညစ်အကြေးအရောင်ဖျော့ခြင်း၊ အစာအိမ်နာကျင်မှုပြင်းထန်ခြင်း၊ အဖျားနှင့်အသားဝါ တွဲဖြစ်ခြင်း၊ အိပ်ငိုက်တိုးခြင်း၊ စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်း သို့မဟုတ် သွေးအန်ခြင်းကဲ့သို့ လက္ခဏာများပါရှိပါက ပိုမိုသတိထားရန်လိုသည်။ AST သို့မဟုတ် ALT တန်ဖိုးသည် ပုံမှန်ထက် 10 ဆ ကျော်မြင့်နေသူများတွင် အသည်းရောင်ရမ်းမှုအရေးပေါ် (acute hepatitis) ဖြစ်နိုင်သဖြင့် အရေးတကြီး ဆရာဝန်က အကဲဖြတ်ပေးရန် လိုအပ်သည်

အသည်းတန်ဖိုးမြင့်ခြင်းကို ကာကွယ်ခြင်း

အသည်းရောဂါနှင့် အသည်းတန်ဖိုးမြင့်ခြင်း ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို လျှော့ချနိုင်ရန်—

• ကိုယ်အလေးချိန်ကို သင့်လျော်သောအကွာအဝေးအတွင်း ထိန်းညှိထားခြင်း
• အကျိုးရှိသော အစားအစာစားသုံးပြီး လေ့ကျင့်ခန်းကို စဉ်ဆက်မပြတ်လုပ်ခြင်း
• အရက်ပါဝင်သောအချိုရည်များကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သို့မဟုတ် လျှော့ချခြင်း
• ဆေးဝါးများ၊ ဆေးဘက်ဝင်အပင်များနှင့် အာဟာရဖြည့်စွက်များကို သတိနှင့် အသုံးပြုခြင်း
• သွေးတွင်းသကြားနှင့် သွေးအဆီအဆင့်ကို ထိန်းချုပ်ခြင်း
• ညွှန်ပြချက်ရှိသူများတွင် အသည်းရောင်ဗိုင်းရပ်စ် A နှင့် B ကာကွယ်ဆေး ထိုးနှံခြင်း
• သွေးနှင့် ထိတွေ့မှု သို့မဟုတ် အံကိုအတူသုံးခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း
• အထူးသဖြင့် အန္တရာယ်အချက်ရှိသူ သို့မဟုတ် နာတာရှည်အသည်းရောဂါရှိသူများတွင် ကျန်းမာရေးကို ပုံမှန်စစ်ဆေးခြင်း

အသည်းတန်ဖိုးမြင့်ခြင်းကို တွေ့ရှိခြင်းသည် ထိတ်လန့်စရာ မဟုတ်သော်လည်း လျစ်လျူရှုမထားသင့်ပါ။ အကြောင်းရင်းကို ရှာဖွေပြီး အစောပိုင်းကတည်းက သင့်လျော်စွာ ပြုစုကုသမှုခံယူခြင်းဖြင့် ရောဂါတိုးတက်မှုကို တားဆီးနိုင်ပြီး ရေရှည်တွင် အသည်းခဲနှင့် အသည်းကင်ဆာ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို ထိရောက်စွာ လျှော့ချနိုင်သည်

အသည်းရောဂါတွင် ကျွမ်းကျင်သော ဆေးရုံ

အစာခြေလမ်းကြောင်းနှင့် အသည်းရောဂါဗဟိုဌာန Bangkok Hospital သည် အသည်းကျန်းမာရေးစစ်ဆေးမှု၊ သင့်လျော်သော အသည်းတန်ဖိုးအကဲဖြတ်မှုများအပြင် အသည်းရောဂါများကို ရောဂါရှာဖွေစစ်ဆေးခြင်းနှင့် ကုသစောင့်ရှောက်ခြင်းတို့ကို ကျွမ်းကျင်အထူးကုဆရာဝန်များ၊ သူနာပြုများနှင့် မျိုးစုံပညာရပ်ပေါင်းစပ်အဖွဲ့တို့က ခေတ်မီကိရိယာနှင့် နည်းပညာများဖြင့် ဆောင်ရွက်ပေးနေပြီး ရေရှည်တွင် အသည်းကျန်းမာရေးကို ခိုင်မာစေရန် ရည်ရွယ်ထားသည်

အသည်းရောဂါတွင် ကျွမ်းကျင်သော ဆရာဝန်

Thaninee Prasoppokakorn အစာခြေလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ အထူးကု ဆရာဝန်၊ အစာခြေလမ်းကြောင်းနှင့် အသည်းရောဂါဗဟိုဌာန Bangkok Hospital

ချိန်းဆိုရန် ကိုယ်တိုင်ဒီမှာနှိပ်ပါ