သက်ကြီးရွယ်အိုတွေမှာ ဦးနှောက်ကို အာဟာရဖြည့်ပေးပြီး မှတ်ဉာဏ်ကို မြှင့်တင်ပေးပါတယ်။

လူတော်တော်များများဟာ အိမ်မှာ ပစ္စည်းအချို့ မေ့သွားရတဲ့ ပြဿနာကို မကြာခဏ ကြုံတွေ့ဖူးကြမှာပါ။ ဒါပေမယ့် အဲဒါကို သတိထားမိဖူးလား။ မကြာသေးမီက အသိမိတ်ဆွေတစ်ဦး၏အမည်ကို မည်မျှ မကြာခဏ နေရာလွဲမှားခဲ့သနည်း။ အသက်ကြီးလာသည်နှင့်အမျှ ဦးနှောက်ယိုယွင်းလာပြီး မှတ်ဉာဏ်ကျဆင်းလာပါသည်။ သို့သော်လည်း Dementia ၏ ယန္တရားများသည် လူနာတစ်ဦးစီ၏ အကြောင်းရင်းနှင့် အခြေအနေများ သို့မဟုတ် ပေါင်းစပ်မှုများပေါ်မူတည်၍ ကွဲပြားသည်။

Dementia နှင့် မှတ်ဥာဏ်ပျောက်ဆုံးခြင်း။ ရေတိုမှတ်ဉာဏ်ချို့ယွင်းမှု တစ်ခုတည်းသာ မဟုတ်ပါ။ ဒါပေမယ့် လှုပ်ရှားမှုလိုမျိုး ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ တခြားစနစ်တွေနဲ့ လုပ်ငန်းဆောင်တာတွေကိုလည်း ယိုယွင်းပျက်စီးစေပါတယ်။ အချိန် သို့မဟုတ် နေရာနှင့် ပတ်သက်၍ ရှုပ်ထွေးမှုများ ဘာသာစကားပြဿနာများ တွက်ချက်မှုပြဿနာများ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာပြဿနာများ ယခင်က စွမ်းရည်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက လျော့နည်းသွားသော နေ့စဉ်လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို သင်ကိုယ်တိုင် လုပ်ဆောင်နိုင်မှု အပြုအမူနှင့် စွမ်းရည်ရှိခြင်း။ 

အယ်လ်ဇိုင်းမားရောဂါနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများ

အယ်လ်ဇိုင်းမားရောဂါသည် dementia ၏အဖြစ်များဆုံးအကြောင်းရင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ သို့သော်၊ ဦးနှောက်သွေးကြောဆိုင်ရာရောဂါ (Vascular Dementia) ၊ အရှေ့ဘက်အမြှေးတွင် ရောဂါဗေဒဆိုင်ရာ ဦးနှောက်ရောဂါဗေဒ (Dementia) ကဲ့သို့သော dementia အမျိုးအစားများစွာရှိပါသည်။ အချိန် နှင့် တစ်ပြေးညီ တိကျသောရောဂါရှာဖွေမှု ပြုလုပ်ရန် အရေးကြီးပါသည် ။ ရောဂါဖြစ်ပွားမှု နှေးကွေးစေရန်နှင့် လူနာများ၏ ရေရှည်ဘဝ အရည်အသွေးကို မြှင့်တင်ရာတွင် ထိရောက်သော ကုသမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာစေရန်။ 

Dementia နှင့် မှတ်ဉာဏ်ပျောက်ဆုံးခြင်းတို့ကို စစ်ဆေးခြင်း။

မှတ်ဉာဏ်ချို့ယွင်းလာတဲ့အခါ အထူးသဖြင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် ဖြစ်သည်။ မှတ်ဉာဏ်နှင့် အမူအကျင့်များကို အထူးပြုသော ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြော အထူးကု ဆရာဝန်မှ စေ့စေ့စပ်စပ် ရောဂါရှာဖွေရန် အရေးကြီးပါသည်။ ရောဂါရှာဖွေရာတွင် မှတ်တမ်းယူခြင်း ပါဝင်သည်။ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာစစ်ဆေးမှု ဉာဏ်စမ်း အချို့ကိစ္စများတွင်၊ သံလိုက်ပဲ့တင်ရိုက်ခတ်မှုပုံရိပ်ဖော်ခြင်း ( MRI) စကင်န် ကဲ့သို့သော သွေးစစ်ဆေးမှုများနှင့် ဓာတ်ရောင်ခြည်စမ်းသပ်မှုများကဲ့သို့သော ထပ်လောင်းစစ်ဆေးမှုများသည် မှတ်ဉာဏ်နှင့် တွေးခေါ်မှုဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်းများကို ဖယ်ရှားရန် လိုအပ်နိုင်သည်။ ဗီတာမင် B12 ချို့တဲ့ခြင်း၊ hypothyroidism၊ HIV ပိုးကူးစက်ခြင်း ၊ လေဖြတ်ခြင်း နှင့် Normal Pressure Hydrocephalus ကဲ့သို့သော ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောဆိုင်ရာ ရောဂါများ ပါဝင်သည်။) ကျွမ်းကျင်သူဆရာဝန်က ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောများကို စေ့စေ့စပ်စပ် စစ်ဆေးပြီးနောက် တွေ့ရှိရသည်။ အခြားအကြောင်းအရင်းမရှိဘဲ မှတ်ဉာဏ်ကျဆင်းမှုဖြစ်ပေါ်ကြောင်း တွေ့ရှိပါက ရောဂါလက္ခဏာရပ်ကို ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ လူနာများသည် ရောဂါလက္ခဏာများနှင့် နေ့စဥ်လုပ်ဆောင်နိုင်မှုအပေါ် မူတည်၍ အပျော့စားနှင့် ပြင်းထန်သော ဦးနှောက်ယိုယွင်းမှု နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်နိုင်သည်။ 

အထူးစစ်ဆေးမှုများဖြင့် စစ်ဆေးတွေ့ရှိခဲ့သည်။ 

Dementia နှင့် မှတ်ဉာဏ်ကျဆင်းမှုကို မှန်ကန်စွာသိရှိနိုင်စေရန်။ အခြားသော စာမေးပွဲများ အခြားတစ်ခုခု မျိုးရိုးဗီဇစစ်ဆေးခြင်းအတွက် လိုအပ်ပါသည် ။ (မျိုးရိုးဗီဇ စစ်ဆေးခြင်း) Lumbar puncture and Nuclear Medicine exam ခေါ်တယ်။ PET Scan (Positron Emission Tomography)

• မျိုးရိုးဗီဇ စစ်ဆေးခြင်း တွင်- 
  
  • အသက် 65 နှစ်အောက် အယ်လ်ဇိုင်းမား Dementia လူနာများတွင် APOE မျိုးဗီဇစစ်ဆေးမှု။
  • အယ်လ်ဇိုင်းမားရောဂါ မိသားစုရာဇဝင်ရှိသူများတွင် PSEN1၊ PSEN2 နှင့် APP မျိုးဗီဇများကို စစ်ဆေးခြင်း။ 
  • ဦးနှောက်အမြှေးရှိ ရောဂါဗေဒဆိုင်ရာ အာရုံစူးစိုက်မှုရှိသော လူနာများတွင် C9orf72 gene ကို စမ်းသပ်ခြင်း။ (Frontotemporal Dementia)

• Lumbar puncture သည် ဗဟိုအာရုံကြောစနစ်ရှိ ရောဂါပိုးများကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန်နှင့် Beta – Amyloid၊ Phosphorylated – Tau Protein နှင့် Total – Tau ကဲ့သို့သော dementia ဖြစ်စေသော ပုံမှန်မဟုတ်သော ပရိုတင်းများကို ရှာဖွေရန် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပရိုတင်း
• နူကလီးယား ဆေးဝါးစစ်ဆေးခြင်း PET Scan (Positron Emission Tomography) ရေဒီယို ဆေးဝါးများ အသုံးပြု၍ Pittsburgh Compound B (PiB PET Scan) နှင့် Amyloid (Amyloid PET Scan) တို့ကို အသုံးပြု၍ ဦးနှောက်အတွင်းရှိ Beta – Amyloid Plaque ပရိုတင်းဓာတ် စုဆောင်းမှုကို ထောက်လှမ်းရာတွင် အသုံးပြုရန်၊ အယ်လ်ဇိုင်းမားရောဂါဝေဒနာရှင်များ 
• နူကလီးယားဆေးဝါးစစ်ဆေးခြင်း PET Scan (Positron Emission Tomography) သည် ဦးနှောက်ဇီဝဖြစ်စဉ်များကို အကဲဖြတ်ရန် အသုံးပြုနိုင်သည့် ဂလူးကို့စ်၏ဆင်းသက်လာသော ရေဒီယိုဆေးဝါး FDG (FDG PET Scan) ကို အသုံးပြုထားသည်။ dementia အမျိုးအစားအမျိုးမျိုးတွင် ရောဂါအမျိုးအစားပေါ်မူတည်၍ ဦးနှောက်ဇီဝဖြစ်စဉ်များ ကျဆင်းမှုပုံစံအမျိုးမျိုးရှိမည်ဖြစ်သည်။ FDG သည် dementia အတွက် အရေးပါသော biomarker တစ်ခုဖြစ်သည်။ 

PET စကင်န်ကို အသုံးပြု၍ နူကလီးယား ဆေးဝါး စမ်းသပ်ခြင်း သည် အစောပိုင်း အဆင့်တွင် dementia ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိနိုင်သည်။ သင့်တွင် မည်သည့်ရောဂါလက္ခဏာမှ မရှိသေးပါ။ အချိန်မီ ကုသရန် ဦးတည်သည်။ မှတ်ဉာဏ်ဆုံးရှုံးမှုရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို လျှော့ချပေးသည်။ ဦးနှောက်သံလိုက်ပဲ့တင်ရိုက်ခတ်မှုပုံရိပ်ဖော်ခြင်း (MRI Scan) ကဲ့သို့သော ဓါတ်ရောင်ခြည်ဆိုင်ရာ စစ်ဆေးမှုများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက မူမမှန်မှုများကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။ လူနာသည် တွေးခေါ်မှုနှင့် မှတ်ဉာဏ်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ရှိလာသောအခါ၊ 

dementia နှင့် မှတ်ဉာဏ်ဆုံးရှုံးမှုကို ကုသခြင်း။

လောလောဆယ်တွင် dementia ၏တိုးတက်မှုနှင့်မှတ်ဉာဏ်ကျဆင်းမှုကိုရပ်တန့်ရန်ကုသမှုမရှိပါ။ ထို့ကြောင့် လုံးဝပျောက်ကင်းအောင် မကုသနိုင်ပါ။ သို့သော်၊ စိတ်ကျရောဂါ၏လက္ခဏာများကို နှေးကွေးစေပြီး ပိုဆိုးလာခြင်းမှ ကာကွယ်ပေးနိုင်သော ဆေးဝါးများစွာရှိပါသည်။ ၎င်းသည် လူနာများ၊ ဆွေမျိုးများနှင့် ပြုစုစောင့်ရှောက်သူများ၏ ဘဝအရည်အသွေးကို လွန်စွာတိုးမြင့်စေသည်။ အရေးကြီးဆုံးအချက်က Dementia သည် အစောပိုင်းအဆင့်တွင် ရောဂါရှာဖွေသင့်သည်။ ကုသမှုသည် ရောဂါလက္ခဏာများကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီး ဦးနှောက်ယိုယွင်းမှုကို ပိုဆိုးလာခြင်းမှ ကာကွယ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။

အကယ်၍ dementia သည် သိသာထင်ရှားသော အကြောင်းရင်းတစ်ခုခုကြောင့် ဖြစ်တတ်ပါသည်။ ကုသမှုသည် အကျိတ် သို့မဟုတ် ဦးနှောက်အတွင်း လေဝင်ပေါက်ကျယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ရသည့်အကြောင်းရင်းကို ကုသရန်ဖြစ်သည် ။ ဦးနှောက်ခွဲစိတ်မှု လိုအပ်နိုင်ပါတယ်။ သို့မဟုတ် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းနည်းခြင်းကြောင့်ဖြစ်လျှင် အစားထိုးဆေးဝါးများသောက်ခြင်းဖြင့် ကုသနိုင်သည်။ မှတ်ဉာဏ်ဆုံးရှုံးမှုကို ကုသရာတွင် အချို့သောဆေးအုပ်စုများဖြစ်သည့် Cholinesterase Inhibitors သည် အချို့သောရောဂါလက္ခဏာများကို နှေးကွေးစေနိုင်သည်။ dementia လူနာများ။ ၎င်းသည် ရောဂါဖြစ်ပွားမှုကို နှေးကွေးစေရန် ထိရောက်မှု ရှိစေမည်ဖြစ်သည်။ အစောပိုင်းရောဂါလက္ခဏာရှိသော လူနာများတွင် ဦးနှောက်ယိုယွင်းမှုကို နှေးကွေးစေရန်၊ ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောဆိုင်ရာ ရောဂါဗေဒပညာရှင်များသည် လူနာများအား ဦးနှောက်လေ့ကျင့်မှုခံယူရန် အကြံပြုလိမ့်မည်။ တရားထိုင်ခြင်း လေ့ကျင့်ခြင်းနှင့် ဆေးဝါးများနှင့်အတူ စဉ်းစားတွေးခေါ်ခြင်းနှင့် မှတ်ဉာဏ်ကို ဖွံ့ဖြိုးစေမည့် လှုပ်ရှားမှုများ လုပ်ဆောင်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ စိတ်ကျရောဂါဝေဒနာရှင်များအတွက် အကျိုးပြုသည့် လှုပ်ရှားမှုများတွင် ပုံဆွဲခြင်းနှင့် ဂဏန်းများဖြင့် တွက်ချက်ခြင်းတို့ ပါဝင်ပါသည်။ Sudoku ကဲ့သို့သော ဂိမ်းများကို ကစားခြင်း .ထို့ပြင် လူနာအား လဲကျခြင်းမှ ကာကွယ်ရန်နှင့် နှလုံးရောဂါနှင့် လေဖြတ်ခြင်းကဲ့သို့သော လူနာ၏ နောက်ခံရောဂါများကို ထိန်းချုပ်ရန် အရေးကြီးပါသည်။ အမျိုးမျိုးသော ရောဂါပိုးများ အပါအဝင် ယိုယွင်းနေသော အခြေအနေ တိုးတက်မှုကို ပိုဆိုးစေမည့် ရောဂါပိုးများ ပါဝင်သည်။ 

ဦးနှောက်ကို သံလိုက်စက်ကွင်းများဖြင့် နှိုးဆွခြင်းဖြင့် ကုသသည်။ (Transcranial Magnetic Stimulation) 

သံလိုက်စက်ကွင်းများဖြင့် ဦးနှောက်ကို နှိုးဆွပေးခြင်း သို့မဟုတ် မကြာခဏဆိုသလို TMS ဟုရည်ညွှန်းသည်၊ ၎င်းသည် ကျယ်ပြန့်စွာလက်ခံထားသော ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောဆိုင်ရာရောဂါများအတွက် ကုသမှုပုံစံအသစ်ဖြစ်သည်။ ခွဲစိတ်မှု သို့မဟုတ် ဆေးဝါးမလိုအပ်သော ကုသမှုဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သံလိုက်ဦးနှောက်လှုံ့ဆော်မှု၏နိယာမမှာ စွမ်းအားမြင့်သံလိုက်စက်ကွင်းကိုအသုံးပြုပြီး ရောဂါဖြစ်စေသောဧရိယာရှိ ဦးနှောက်ကိုလှုံ့ဆော်ရန်အတွက် သံလိုက်စက်ကွင်းကိုအသုံးပြုရန်ဖြစ်သည်။ ဆရာဝန်သည် လူနာတစ်ဦးစီတွင် ဦးနှောက်ကို လှုံ့ဆော်ရန် သင့်လျော်သော အနေအထားကို ရှာဖွေအကဲဖြတ်မည်ဖြစ်သည်။ ကုသရန် သင့်လျော်သော လျှပ်စစ်လှိုင်းပါဝါ (Motor Threshold) ကို ထောက်လှမ်းပါ။ ထို့နောက် လှုံ့ဆော်ကိရိယာအား ဧရိယာတွင် နေရာချထားပြီး စည်းချက်ကျကျ နှိုးဆွပေးမည်ဖြစ်သည်။ လှုံ့ဆော်ကိရိယာသည် ကလစ်နှိပ်သည့်အသံကို ထုတ်ပေးမည်ဖြစ်ပြီး လှုံ့ဆော်ပေးသည့်ကိရိယာအောက်ရှိ အရေပြားကို နာကျင်မှုမရှိဘဲ ပေါ့ပါးစွာထိလိုက်သကဲ့သို့ ခံစားရစေမည်ဖြစ်သည်။ ကုသမှုတစ်ခုပြီးတိုင်း လူနာများသည် ၎င်းတို့၏ ပုံမှန်နေ့စဉ် လုပ်ငန်းဆောင်တာများ သို့မဟုတ် အလုပ်များသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်ပါသည်။ ကုသမှုတစ်ခုစီသည် မိနစ် 20 မှ 60 ခန့်ကြာမြင့်သည်။ သင့်လျော်သောအကြိမ်အရေအတွက်သည် လူနာ၏အခြေအနေပေါ်တွင် အဓိကမူတည်သည်။ 

Dementia ကိုကာကွယ်ပါ။

ရောဂါလက္ခဏာမပြသေးသူများအတွက် ဦးခေါင်းဒဏ်ရာကို ရှောင်ရှားခြင်းဖြင့် dementia နှင့် မှတ်ဉာဏ်ပျောက်ဆုံးနိုင်ခြေကို လျှော့ချနိုင်သည်။ တွေးခေါ်မှုနှင့် မှတ်ဉာဏ်ကို အသုံးပြု၍ လေ့ကျင့်ပါ။ လေ့ကျင့်ခန်း မှန်မှန်လုပ်ပါ။ သွေးဖိအားကိုထိန်းပါ။ Lipid နှင့် သွေးတွင်းသကြားဓာတ်ပမာဏသည် ပုံမှန်ကန့်သတ်ချက်များအတွင်း ရှိသင့်သည်။ ဆေးလိပ်ဖြတ်ခြင်း သို့မဟုတ် လျှော့ချခြင်း အပါအဝင်။ အာဟာရပြည့်ဝသောအစားအစာကိုစားပါ။ အိပ်ဆေး နှင့် antihistamines ကဲ့သို့သော မှတ်ဉာဏ်ကိုထိခိုက်စေသော ဆေးဝါးအချို့ကို သတိထားပါ။ လိုအပ်ပါက ဆရာဝန်ညွှန်ကြားချက်ဖြင့် သုံးစွဲသင့်ပါသည်။ စိတ်ဓာတ်ကျတာတွေ့ရင် အယ်လ်ဇိုင်းမားရောဂါကို ဖြစ်စေသော အဓိကအချက်ဖြစ်သောကြောင့် ကုသသင့်သည်။