Bệnh gan nhiễm mỡ (Fatty Liver Disease) kiểm tra nguyên nhân, triệu chứng, phương pháp điều trị

Gan là cơ quan có vai trò quan trọng đối với cơ thể, đảm nhiệm nhiều chức năng từ thải độc, sản xuất dịch mật cho đến dự trữ năng lượng. Tuy nhiên hiện nay con người có nguy cơ mắc các bệnh về gan cao hơn do hành vi lối sống, đặc biệt là bệnh gan nhiễm mỡ hoặc tình trạng gan nhiễm mỡ (Fatty Liver Disease/ Metabolic dysfunction-Associated Steatotic Liver Disease/ MASLD) — được xem là “kẻ thù thầm lặng” đáng lo ngại vì giai đoạn đầu thường không biểu hiện triệu chứng. Nếu để kéo dài mà không thay đổi hành vi, có thể dẫn đến các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng hơn như viêm gan, xơ gan và tăng nguy cơ ung thư gan. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu về nguyên nhân bệnh, nhóm nguy cơ, triệu chứng và cách chăm sóc sức khỏe gan phù hợp

Bệnh gan nhiễm mỡ (gan nhiễm mỡ) là gì

Bệnh gan nhiễm mỡ, gan bám mỡ hoặc tình trạng gan nhiễm mỡ (Fatty Liver Disease/ Metabolic dysfunction-Associated Steatotic Liver Disease/ MASLD) là tình trạng mỡ—chủ yếu ở dạng triglyceride (Triglyceride)—tích tụ xen kẽ trong tế bào gan nhiều hơn bình thường, không chỉ đơn thuần là mỡ bám trên bề mặt gan hay bao quanh gan.

Thông thường gan hoạt động như nguồn dự trữ và quản lý năng lượng của cơ thể. Nhưng khi cơ thể nhận năng lượng, đặc biệt là đường và chất béo, vượt quá nhu cầu, gan sẽ chuyển phần năng lượng dư thừa đó thành mỡ và tích trữ trong tế bào gan. Nếu tích tụ liên tục trong thời gian dài sẽ gây gan nhiễm mỡ lâu dài, dẫn đến viêm gan, xơ hóa gan, xơ gan và tăng nguy cơ ung thư gan.

Gan nhiễm mỡ do đâu và ai có nguy cơ?

Hiện nay bệnh gan nhiễm mỡ hoặc tình trạng gan nhiễm mỡ có thể chia theo nguyên nhân thành 2 nhóm: gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa và bệnh gan liên quan đến uống rượu.

Gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (Metabolic dysfunction-Associated Steatotic Liver Disease/ MASLD)

Đây là nguyên nhân thường gặp nhất của gan nhiễm mỡ hiện nay, do rối loạn hệ chuyển hóa năng lượng của cơ thể kết hợp với hành vi lối sống, làm tích tụ mỡ trong tế bào gan, dù không uống rượu hoặc chỉ uống rất ít. Các yếu tố nguy cơ quan trọng gồm:

• Béo phì hoặc thừa cân, đặc biệt người có chỉ số khối cơ thể (BMI) ≥23 kg/m² và/hoặc béo bụng, vòng eo ≥90 cm ở nam hoặc ≥80 cm ở nữ
• Đái tháo đường type 2 hoặc tình trạng kháng insulin
• Rối loạn mỡ máu 
• Tăng huyết áp
• Thói quen ăn nhiều chất béo, carbohydrate tinh chế và đồ uống nhiều đường
• Ít vận động

Những người có các yếu tố nguy cơ này thường thuộc hội chứng chuyển hóa (Metabolic Syndrome), làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ cũng như bệnh tim mạch.

Tuy vậy, gan nhiễm mỡ cũng có thể gặp ở người cân nặng bình thường (Lean MASLD), đặc biệt ở người tích mỡ vùng bụng hoặc có kháng insulin.

Gan nhiễm mỡ liên quan đến rượu (Alcoholic Liver Disease)

Uống đồ uống có cồn với lượng lớn và kéo dài liên tục làm tích tụ mỡ trong tế bào gan và dẫn đến bệnh gan do rượu. 

Ngoài ra, một số người có thể vừa rối loạn chuyển hóa vừa uống rượu ở mức ảnh hưởng đến gan; nhóm này có nguy cơ viêm gan, xơ hóa gan và xơ gan cao hơn so với chỉ có một yếu tố nguy cơ.

Dù do nguyên nhân nào, tình trạng mỡ tích tụ trong tế bào gan kéo dài có thể dẫn đến viêm gan, xơ hóa gan, xơ gan và tăng nguy cơ ung thư gan về lâu dài.

Các giai đoạn mức độ nặng của gan nhiễm mỡ

Gan nhiễm mỡ là bệnh tiến triển từ từ; mức độ nặng sẽ tăng lên nếu mỡ và viêm trong gan vẫn tiếp diễn. Có thể chia thành 4 giai đoạn như sau:

• Giai đoạn 1 mỡ tích tụ trong gan (Simple Steatosis) Là giai đoạn mỡ tích tụ xen kẽ trong mô gan nhưng chưa có viêm hay xơ hóa. Đa số người bệnh không có triệu chứng, thường phát hiện tình cờ khi khám sức khỏe như siêu âm ổ bụng. 
• Giai đoạn 2 gan nhiễm mỡ kèm viêm (Steatohepatitis) Khi mỡ tích tụ trong tế bào gan lâu ngày gây viêm tế bào gan. Một số người không có triệu chứng, phát hiện men gan (AST, ALT) cao hơn bình thường. Một số người có thể mệt mỏi, tức nặng vùng hạ sườn phải.
• Giai đoạn 3 xơ hóa gan (Liver fibrosis) Viêm kéo dài làm tích tụ mô xơ trong gan. Một số người không có triệu chứng rõ ràng nhưng có nguy cơ tiến triển thành xơ gan. Xơ hóa gan có thể được kiểm tra bằng đo độ đàn hồi gan hoặc Liver Flex Scan (Transient Elastography). 
• Giai đoạn 4 xơ gan (Liver cirrhosis) Là giai đoạn xơ hóa gan mức độ cao. Xơ gan giai đoạn sớm có thể không có biểu hiện, có thể phát hiện qua siêu âm ổ bụng. Khi xơ gan tiến triển đến giai đoạn cuối, người bệnh có thể gặp biến chứng như cổ trướng, vàng da vàng mắt, giãn tĩnh mạch thực quản, xuất huyết tiêu hóa trên và tăng nguy cơ ung thư gan.

Gan nhiễm mỡ có triệu chứng như thế nào? Có thể tự nhận biết không?

Gan nhiễm mỡ giai đoạn đầu thường không biểu hiện triệu chứng bất thường rõ rệt, vì vậy nhiều người không biết mình mắc bệnh và thường phát hiện tình cờ khi khám sức khỏe định kỳ hằng năm, như men gan cao hoặc phát hiện mỡ gan qua siêu âm ổ bụng.

Tuy nhiên, khi bệnh tiến triển đến viêm gan hoặc có xơ hóa gan, có thể thấy một số dấu hiệu cảnh báo như:

• Mệt mỏi, dễ mệt bất thường
• Chán ăn hoặc thỉnh thoảng buồn nôn
• Cảm giác căng tức, đầy hoặc khó chịu vùng hạ sườn phải
• Sụt cân không rõ nguyên nhân
• Kết quả xét nghiệm máu cho thấy men gan (AST, ALT) cao hơn bình thường

Ở những trường hợp bệnh tiến triển đến xơ gan hoặc có biến chứng, có thể gặp triệu chứng nặng hơn như:

• Vàng da, vàng mắt (vàng da) 
• Phù chân, bụng to do dịch trong ổ bụng hoặc cổ trướng

Đối với người béo phì, đái tháo đường, mỡ máu cao hoặc béo bụng, nên chú trọngkhám sức khỏe định kỳ hằng năm để phát hiện bệnh từ giai đoạn sớm và phòng ngừa bệnh tiến triển thành xơ gan trong tương lai.

Hướng dẫn xét nghiệm chẩn đoán gan nhiễm mỡ

Vì gan nhiễm mỡ thường không có triệu chứng ở giai đoạn đầu, việc chẩn đoán rất quan trọng để phát hiện bệnh và đánh giá mức độ nặng. Bác sĩ có thể cân nhắc các xét nghiệm như sau:

• Xét nghiệm máu để xem chỉ số chức năng gan AST và ALT, đồng thời đánh giá bệnh kèm liên quan đến chuyển hóa như đường huyết, mỡ máu
• Siêu âm ổ bụng (Ultrasound upper abdomen) là xét nghiệm sàng lọc ban đầu để đánh giá sự tích tụ mỡ trong gan
• Kiểm tra Liver Flex Scan là đo độ đàn hồi gan để đánh giá mức độ xơ hóa gan và có thể định lượng mỡ tích tụ trong gan trong cùng một lần
• Chụp cộng hưởng từ (MRI) đặc biệt phương pháp MRI-PDFF có thể đánh giá lượng mỡ trong gan một cách chính xác và giúp đánh giá các bất thường khác trong mô gan
• Sinh thiết gan (Liver biopsy) nhìn chung không cần thiết ở đa số người bệnh, nhưng trong một số trường hợp bác sĩ có thể cân nhắc sinh thiết để xác nhận viêm, mức độ xơ hóa hoặc phân biệt với các bệnh gan khác có biểu hiện tương tự
• Hiện nay, xét nghiệm máu kết hợp siêu âm và Liver Flex Scan® là phương pháp giúp chẩn đoán và đánh giá mức độ nặng của gan nhiễm mỡ ở đa số người bệnh mà không cần sinh thiết gan. 

Cách điều trị gan nhiễm mỡ

Điều trị gan nhiễm mỡ hoặc tình trạng gan nhiễm mỡ phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ nặng của bệnh với mục tiêu chính là giảm tích tụ mỡ trong gan, giảm viêm và phòng ngừa xơ hóa hoặc xơ gan trong tương lai. Hiện nay, thay đổi hành vi lối sống vẫn là trọng tâm của điều trị; ở một số trường hợp bác sĩ có thể cân nhắc dùng thuốc phối hợp tùy mức độ phù hợp.

Thay đổi hành vi lối sống

• Giảm cân phù hợp Giảm khoảng 7-10% cân nặng ban đầu có thể giúp giảm lượng mỡ trong gan và giảm viêm. Nên giảm cân từ từ theo khuyến nghị của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
• Điều chỉnh chế độ ăn Giảm thực phẩm nhiều chất béo bão hòa, đồ chiên, đồ chế biến sẵn bột tinh luyện và đồ uống nhiều đường. Khuyến nghị tăng ăn rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn protein chất lượng tốt.
• Tập thể dục đều đặn Nên kết hợp aerobic và bài tập kháng lực ít nhất 150 phút mỗi tuần
• Tránh hoặc hạn chế uống rượu

Điều trị bằng thuốc và chăm sóc bệnh kèm theo

Bác sĩ có thể cân nhắc điều trị bổ sung ở một số người bệnh, đặc biệt người có viêm gan và xơ hóa gan kèm theo, đồng thời kiểm soát các bệnh nền là yếu tố nguy cơ như đái tháo đường, mỡ máu cao, tăng huyết áp, béo phì và béo bụng. Có thể dùng thuốc kiểm soát đường huyết cho người bệnh đái tháo đường, thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc hạ mỡ máu nhằm ngăn tổn thương gan tăng thêm.

Kiểm soát phù hợp các bệnh kèm theo này sẽ giúp giảm nguy cơ tiến triển bệnh và biến chứng về lâu dài.

Cách phòng ngừa mỡ tích tụ trong gan

Gan nhiễm mỡ có thể phòng ngừa được bằng việc chăm sóc sức khỏe đều đặn như sau:

• Duy trì cân nặng ở mức phù hợp, tránh béo bụng
• Ăn uống lành mạnh giảm đồ ngọt, nhiều béo và thực phẩm chế biến sẵn tăng rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt 
• Tập thể dục đều đặn ít nhất 150 phút mỗi tuần
• Tránh uống rượu với lượng lớn
• Kiểm soát bệnh nền như đái tháo đường, mỡ máu cao, tăng huyết áp
• Khám sức khỏe định kỳ đặc biệt ở người thừa cân, béo bụng hoặc có yếu tố nguy cơ chuyển hóa
• Tránh dùng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung hoặc thảo dược khi không có khuyến nghị từ bác sĩ 

Trung tâm Tiêu hóa và Gan Bangkok Hospital sẵn sàng chăm sóc mọi vấn đề sức khỏe gan

Trung tâm Tiêu hóa và Gan Bangkok Hospital cung cấp dịch vụ chăm sóc và điều trị toàn diện các bệnh tiêu hóa và gan, với công nghệ nội soi tiên tiến như ERCP, EUS và DBE giúp chẩn đoán và điều trị mà không cần phẫu thuật lớn. Dịch vụ được thực hiện bởi đội ngũ bác sĩ chuyên khoa cùng thiết bị y tế hiện đại, chăm sóc tích hợp dưới sự đánh giá của chuyên gia từng chuyên ngành. Ngoài ra còn có hướng dẫn tự chăm sóc và chuẩn bị trước–sau khi thăm khám một cách hệ thống để giúp giảm rủi ro và hỗ trợ phục hồi phù hợp ở mọi bước.

Tóm tắt bài viết

Gan nhiễm mỡ hoặc tình trạng gan nhiễm mỡ là bệnh gặp ngày càng nhiều hiện nay và thường liên quan đến béo phì, đái tháo đường, mỡ máu cao cũng như thói quen ăn uống và lối sống thiếu cân bằng. Dù đa số người bệnh không có triệu chứng ở giai đoạn đầu, nhưng nếu không được chăm sóc điều trị có thể dẫn đến viêm gan, xơ hóa gan, xơ gan và tăng nguy cơ ung thư gan. 

Khám sức khỏe định kỳ đều đặn, đặc biệt ở người có yếu tố nguy cơ chuyển hóa, sẽ giúp phát hiện bệnh từ giai đoạn sớm. Trọng tâm của điều trị và phòng ngừa gan nhiễm mỡ là thay đổi hành vi: điều chỉnh chế độ ăn, tập thể dục, kiểm soát cân nặng và kiểm soát các bệnh khác phù hợp. Đây là chìa khóa quan trọng để phòng ngừa và giảm nguy cơ bệnh gan nặng trong tương lai.

• Tìm bác sĩ: https://www.bangkokhospital.com/th/bangkok/doctor 
• Đặt lịch: https://www.bangkokhospital.com/th/bangkok/appointment/step1 
• Liên hệ chúng tôi: https://www.bangkokhospital.com/th/bangkok/contact 

Câu hỏi thường gặp (FAQ) về gan nhiễm mỡ (gan nhiễm mỡ)  

1. Gan nhiễm mỡ có thể chữa khỏi không?

Ở đa số người bệnh còn ở giai đoạn sớm, gan nhiễm mỡ có thể trở về bình thường nếu có thể giảm lượng mỡ trong gan và kiểm soát yếu tố nguy cơ hiệu quả, đặc biệt là giảm cân, ăn uống phù hợp và tập thể dục đều đặn. Tuy nhiên, nếu bệnh tiến triển đến xơ gan thì có thể không hồi phục hoàn toàn.

2. Người gầy hoặc cân nặng bình thường có khả năng bị gan nhiễm mỡ không?

Có thể, đặc biệt ở người tích mỡ vùng bụng, kháng insulin, đái tháo đường hoặc mỡ máu cao. Tình trạng này gọi là Lean MASLD và gặp khá thường ở người châu Á.

3. Thực phẩm bổ sung hoặc thảo dược bổ gan có thể điều trị gan nhiễm mỡ không?

Hiện nay chưa có loại thực phẩm bổ sung hay thảo dược nào được công nhận là có thể điều trị gan nhiễm mỡ một cách trực tiếp. Việc dùng thuốc không có chỉ định của bác sĩ có thể không mang lại lợi ích và trong một số trường hợp có thể gây hại cho gan. 

4. Nếu bị gan nhiễm mỡ thì nên tập thể dục kiểu nào?

Có thể chọn cả bài tập aerobic như đi bộ nhanh, chạy bộ nhẹ, đạp xe, bơi lội hoặc bài tập kháng lực như tập tạ; nên tập ít nhất 150 phút mỗi tuần.