Không nên xem nhẹ tình trạng ho mạn tính vì có thể là dấu hiệu của các bệnh lý đường hô hấp có thể điều trị được như viêm mũi dị ứng và hen suyễn. Đây là những bệnh thường gặp và có xu hướng gia tăng trên toàn cầu, với các yếu tố liên quan gồm ô nhiễm không khí, thay đổi môi trường và lối sống hiện nay. Nếu ho kéo dài liên tục hơn 8 tuần, nên tham khảo ý kiến bác sĩ để tìm ra nguyên nhân thực sự và nhận điều trị phù hợp ngay từ sớm, giúp kiểm soát bệnh, giảm các đợt bùng phát và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Ho mạn tính là gì
Ho mạn tính (Chronic Cough) là tình trạng ho liên tục kéo dài hơn 8 tuần. Dù không phải là một bệnh, nhưng là dấu hiệu cho thấy cơ thể có thể đang có một bệnh lý nào đó tiềm ẩn và cần được tìm nguyên nhân một cách phù hợp.
Hiện nay, ho mạn tính được ghi nhận khoảng 9 – 10% dân số toàn cầu, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống như giấc ngủ, công việc, giao tiếp xã hội, đồng thời có thể gây đau cơ, són tiểu hoặc trầm cảm ở một số người bệnh.
Dấu hiệu nguy hiểm khi ho mạn tính
Mặc dù đa số người bệnh ho mạn tính không mắc bệnh nghiêm trọng, nhưng bác sĩ luôn cần sàng lọc triệu chứng để loại trừ các dấu hiệu cảnh báo (Red Flag Signs) trước, chẳng hạn:
- Ho ra máu
- Sụt cân không rõ nguyên nhân
- Sốt kéo dài
- Mệt, khó thở nhiều bất thường
- Đau ngực
- Khàn tiếng kéo dài
- Khó nuốt
- Viêm phổi tái phát
Nếu có các triệu chứng này, cần được kiểm tra bổ sung khẩn cấp. Tuy nhiên, ở nhiều người bệnh không có dấu hiệu cảnh báo (Red Flag Signs) và X-quang phổi (Chest X-ray) bình thường, việc chẩn đoán sẽ tập trung tìm các nguyên nhân thường gặp, đa số có thể điều trị được (Treatable trait in Chronic Cough).
Các bệnh là nguyên nhân thường gặp nhất của ho mạn tính
Nghiên cứu trên toàn cầu và các hướng dẫn thực hành lâm sàng cho thấy những nguyên nhân quan trọng của ho mạn tính gồm:
1) Viêm mũi dị ứng (Allergic Rhinitis) và tình trạng chảy dịch mũi xuống họng (Upper Airway Cough Syndrome)
Đây là nguyên nhân thường gặp nhất ở nhiều quốc gia. Dữ liệu ban đầu từ phòng khám ho mạn tính tại Thái Lan cho thấy hơn 70% người bệnh ho mạn tính có kèm viêm mũi dị ứng, phản ánh mối liên quan giữa bệnh lý đường hô hấp trên và dưới.
Người bệnh thường có các triệu chứng sau:
- Nghẹt mũi
- Chảy mũi trong
- Hắt hơi
- Ngứa mũi, ngứa mắt
- Cảm giác đờm/chất nhầy chảy xuống họng, phải khạc nhổ/đằng hắng thường xuyên
- Ho nhiều về ban đêm hoặc khi vừa thức dậy
2) Hen suyễn (Asthma)
Nhiều người hiểu rằng hen suyễn luôn phải có khó thở hoặc tiếng rít. Thực tế, một số người bệnh chỉ có ho mạn tính (Cough Variant Asthma), thường gặp các biểu hiện:
- Ho về đêm
- Ho khi tập thể dục
- Ho sau khi bị cảm
- Ho khi gặp bụi, khói, không khí lạnh
- Ho khi tiếp xúc với dị nguyên
Nếu không được điều trị, có thể tiến triển thành hen suyễn điển hình.
3) Viêm phế quản tăng bạch cầu ái toan không do hen (Non – asthmatic Eosinophilic Bronchitis)
Người bệnh sẽ ho mạn tính giống hen suyễn nhưng chức năng phổi vẫn bình thường, không có khó thở. Nhóm này đáp ứng tốt với thuốc xịt steroid tương tự như hen suyễn.
Viêm mũi dị ứng, hen suyễn và viêm phế quản tăng bạch cầu ái toan đều có cùng kiểu viêm gọi là viêm type 2 (Type 2 Inflammation), vì vậy không lạ khi nhiều người bệnh mắc đồng thời nhiều bệnh như:
- Viêm mũi dị ứng kèm hen suyễn
- Viêm mũi dị ứng kèm tăng phản ứng phế quản
- Viêm mũi dị ứng kèm hen suyễn và viêm xoang
Khái niệm này được gọi là United Airway Disease, tức toàn bộ đường hô hấp liên kết với nhau từ mũi đến phổi, góp phần gây ho mạn tính.
Làm thế nào để tìm nguyên nhân ho mạn tính
Khi không có dấu hiệu cảnh báo và kết quả X-quang phổi bình thường, bác sĩ có thể lựa chọn làm thêm xét nghiệm để tìm nguyên nhân thực sự của ho mạn tính.
1) Đo FeNO (Fractional Exhaled Nitric Oxide) là thổi hơi chỉ một lần để đo tình trạng viêm type 2 trong phế quản. Nếu FeNO cao, đặc biệt > 25 ppb, có thể là hen dạng ho nổi bật hoặc viêm phế quản tăng bạch cầu ái toan, đồng thời đánh giá đáp ứng với điều trị bằng thuốc xịt steroid. Ưu điểm của xét nghiệm này là không đau, thực hiện nhanh, biết kết quả ngay.
2) Đo chức năng hô hấp (Spirometry) là xét nghiệm cơ bản quan trọng để đánh giá:
- Có hẹp phế quản hay không
- Có hen suyễn hay không
- Có bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hay không
Một số trường hợp có thể cần làm thêm Bronchodilator response hoặc Bronchial Provocation Test để tìm hen suyễn tiềm ẩn.
3) Nội soi mũi (Nasal Endoscopy) giúp bác sĩ quan sát niêm mạc mũi có phù nề kiểu dị ứng hay không, polyp mũi, dịch mũi đặc từ xoang, tình trạng chảy dịch mũi xuống họng, vốn có thể là nguyên nhân quan trọng của ho mạn tính.
4) Tìm dị nguyên kích phát viêm mũi dị ứng và hen suyễn bằng Skin Prick Test hoặc xét nghiệm máu tìm dị nguyên (Specific IgE) đối với các dị nguyên đường hô hấp (Inhalation Allergen). Skin Test với dị nguyên đường hô hấp là phương pháp chuẩn để tìm dị nguyên kích phát triệu chứng như mạt bụi nhà, phấn hoa cỏ, phấn hoa cây, nấm mốc, lông/chất gàu của chó, lông/chất gàu của mèo. Xét nghiệm máu tìm dị nguyên (Specific IgE) phù hợp với người không thể làm Skin Test do không thể ngừng thuốc kháng histamine hoặc có bệnh da nặng. Xét nghiệm này cũng giúp xác định dị nguyên trong không khí tương tự Skin Test.
Khi biết nguyên nhân, người bệnh có thể tránh dị nguyên một cách đúng đắn. Ở một số người bệnh, có thể phù hợp với điều trị miễn dịch dị nguyên (Allergen Immunotherapy), là phương pháp điều trị duy nhất giúp kiểm soát các bệnh là nguyên nhân gây ho mạn tính như viêm mũi dị ứng, hen suyễn ngay từ căn nguyên (Disease modification).
Vì sao việc tìm nguyên nhân ho mạn tính lại quan trọng
Trước đây, người bệnh ho mạn tính thường được dùng nhiều loại thuốc giảm ho nhưng vẫn không khỏi. Hiện nay, quan điểm mới là “Know the Cause. Treat the Trait. End the Cough.” tức biết nguyên nhân, điều trị đúng, mới có thể chấm dứt ho. Vì vậy điều trị tập trung vào việc tìm và xử trí nguyên nhân thực sự của ho, như điều trị viêm mũi dị ứng, kiểm soát hen suyễn, giảm viêm phế quản, tránh dị nguyên, cũng như điều trị các bệnh phối hợp khác có liên quan.
Chẩn đoán và điều trị từ giai đoạn sớm sẽ giúp đa số người bệnh cải thiện rõ rệt, giảm bùng phát, tăng chất lượng cuộc sống và có thể giúp làm chậm hoặc ngăn tiến triển bệnh (Disease Modification) về lâu dài.
Tài liệu tham khảo
- WHO. Climate change, air pollution, pollen and health. 2025.
- Kanjanawasee D, Poachanukoon O, Sriprasart T, Chiewchalermsri C, et al. Chronic cough management: Practical guidelines and PICO-based evidence for screening and investigation. Asian Pac J Allergy Immunol. 2024;42:305–317.
- Kanjanawasee D, Poachanukoon O, Sriprasart T, Chiewchalermsri C, et al. Chronic cough management: Practical guidelines and PICO-based evidence for treatment. Asian Pac J Allergy Immunol. 2024;42:318–332.
- Oliveira A, Lee YJ, Chiewchalermsri C, Choi H, Song WJ. From symptom to disease: Reclassifying chronic cough through the treatable traits framework. Respir Med. 2026;254:108729.
- Global Initiative for Asthma (GINA). Global Strategy for Asthma Management and Prevention. 2026.
- Bousquet J, Schünemann HJ, Togias A, et al; Allergic Rhinitis and Its Impact on Asthma Working Group. Next-generation Allergic Rhinitis and Its Impact on Asthma (ARIA) guidelines for allergic rhinitis based on Grading of Recommendations Assessment, Development and Evaluation (GRADE) and real-world evidence. J Allergy Clin Immunol. 2020 Jan;145(1):70-80.e3.
Bệnh viện chuyên điều trị ho mạn tính
Trung tâm Dị ứng và Hen suyễn, Bangkok Hospital sẵn sàng thăm khám đánh giá, chẩn đoán, theo dõi và điều trị sát sao cho người có triệu chứng ho mạn tính, đồng thời tư vấn và cung cấp kiến thức đúng đắn, với đội ngũ bác sĩ chuyên khoa và ekip đa chuyên ngành giàu kinh nghiệm nhằm giúp người bệnh có chất lượng cuộc sống tốt.
Bác sĩ chuyên điều trị triệu chứng ho mạn tính
BS. Chirawat Chiewchalermsri bác sĩ chuyên khoa về dị ứng và hen suyễn, Trung tâm Dị ứng và Hen suyễn, Bangkok Hospital
Bạn có thể nhấp vào đây để tự đặt lịch hẹn.
