Dị ứng thực phẩm ở người trưởng thành (Adult – Onset Food Allergy) không phải là chuyện xa vời và có thể xảy ra. Đôi khi những thứ trước đây ăn không dị ứng, hiện tại hoặc trong tương lai có thể ăn rồi bị dị ứng thực phẩm, với mức độ từ nhẹ đến nặng. Việc nhận biết để ứng phó đúng cách giúp phòng tránh mức độ nghiêm trọng ngoài dự đoán.
Dị ứng thực phẩm ở người trưởng thành (Adult – Onset Food Allergy) là gì
Dị ứng thực phẩm ở người trưởng thành (Adult – Onset Food Allergy) là phản ứng dị ứng cấp tính do hệ miễn dịch rối loạn trong việc ghi nhớ các chất trước đây không gây hại cho cơ thể. Triệu chứng thường xuất hiện chỉ vài phút sau khi ăn thực phẩm gây dị ứng hoặc trong vòng 2 – 4 giờ, có thể có phát ban ngứa trên cơ thể, sưng môi, sưng mặt hoặc kèm các triệu chứng của hệ cơ quan khác. Thường gặp ở nhóm hải sản, các loại hạt có vỏ cứng, rau và trái cây tươi.
Yếu tố chính là do hệ miễn dịch tại ruột thay đổi theo sự thay đổi của môi trường, căng thẳng, bệnh mạn tính, tuổi tác, thay đổi cân bằng vi sinh vật đường ruột, sử dụng kháng sinh hoặc bệnh lý đường tiêu hóa. Những yếu tố này làm cơ thể có xu hướng dễ dị ứng với những thực phẩm trước đây chưa từng có triệu chứng hơn.
Các yếu tố kích phát phối hợp làm dễ xảy ra dị ứng thực phẩm hơn (Cofactors)
Một số bệnh nhân có thể ăn loại thực phẩm đó mà không có triệu chứng, nhưng có thể xuất hiện dị ứng khi có các yếu tố kích phát phối hợp (Cofactors) như sau:
- Tập thể dục (Food – Dependent Exercise – Induced Urticaria/Anaphylaxis; FDEIA) như lúa mì hoặc hải sản, kết hợp với vận động trong vòng 1 – 4 giờ
- Thuốc nhóm NSIADs như Aspirin làm tăng hấp thu dị nguyên tại ruột
- Rượu làm tăng sự lan tỏa và hấp thu dị nguyên vào máu
- Nhiễm trùng hoặc bệnh tật khiến hệ miễn dịch nhạy hơn với đáp ứng
- Thay đổi nồng độ hormone trong thời kỳ kinh nguyệt
- Căng thẳng và nghỉ ngơi không đủ
Dấu hiệu cảnh báo dị ứng thực phẩm ở người trưởng thành (Signs and Symptoms)
- Hệ da: phát ban ngứa, mày đay, sưng môi, sưng mắt, ngứa trong miệng, lưỡi hoặc họng
- Hệ tiêu hóa: buồn nôn, nôn dữ dội hoặc tiêu chảy ngay lập tức
- Hệ hô hấp: tức cổ họng, tức ngực, khó thở hoặc có tiếng rít khi thở
- Hệ tuần hoàn: choáng váng, chóng mặt do tụt huyết áp
**Nếu có mày đay nổi khắp người, sưng môi hoặc có triệu chứng từ 2 hệ cơ quan trở lên, hãy đến bệnh viện ngay lập tức**
Chẩn đoán dị ứng thực phẩm ở người trưởng thành (Diagnosis Procedure)
Nếu có triệu chứng dị ứng thực phẩm, nên đến gặp bác sĩ sớm để làm тест dị ứng thực phẩm. Có nhiều phương pháp gồm:
- Test lẩy da (Skin Prick Test) bằng thực phẩm thật (Prick to Prick test) hoặc dung dịch chiết xuất sẵn (Allergen Extract) từ thực phẩm nghi ngờ gây dị ứng, nhỏ lên da rồi dùng kim lẩy để xem đáp ứng của da. Giúp chẩn đoán dị ứng thực phẩm theo cơ chế IgE (IgE – Mediated Food Allergy).
- Xét nghiệm máu tìm Specific IgE (Serum Specific IgE for food) để đo nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu với protein của từng loại thực phẩm trong huyết thanh. Giúp chẩn đoán dị ứng thực phẩm theo cơ chế IgE (IgE – Mediated Food Allergy).
- Test ăn thử (Oral Food Challenge Test) là tiêu chuẩn cao nhất (Gold Standard) để chẩn đoán dị ứng thực phẩm, cho bệnh nhân ăn dần từng lượng nhỏ thực phẩm nghi ngờ theo liều lượng và thời gian quy định từng bước dưới sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa. Dùng khi test da hoặc xét nghiệm Specific IgE cho kết quả không rõ ràng; dùng để xác định lượng thực phẩm mà bệnh nhân có thể ăn mỗi lần mà không xuất hiện dị ứng và dùng để thử thực phẩm thay thế.
Hướng dẫn điều trị và quản lý dị ứng thực phẩm ở người trưởng thành (Treatment and Management)
Điều trị và chăm sóc dị ứng thực phẩm ở người trưởng thành sẽ tập trung vào phòng ngừa tái phát phản ứng dị ứng, chuẩn bị ứng phó cấp cứu và quản lý các yếu tố kích phát phối hợp.
1) Hướng điều trị chính
- Tránh nghiêm ngặt thực phẩm nghi ngờ gây dị ứng là biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất. Luôn quan sát thành phần thực phẩm trước khi ăn, cảnh giác nhiễm chéo, luyện thói quen đọc kỹ nhãn thực phẩm mỗi lần, chú ý tên dị nguyên được ghi hoặc cảnh báo như “có thể có…”
- Kiểm soát các yếu tố phối hợp ví dụ tránh dùng thuốc nhóm NSAIDs hoặc uống rượu cùng với thực phẩm nghi ngờ gây dị ứng; tránh tập thể dục ít nhất 2 – 4 giờ cả trước và sau bữa ăn nếu nghi ngờ Food – Dependent Exercise – Induced Urticaria/Anaphylaxis; FDEIA), v.v.
- Luôn mang theo thuốc giảm triệu chứng và thuốc cấp cứu
- Thuốc kháng histamine đường uống thế hệ 2 (Second – generation Oral Antihistamine) dùng để giảm triệu chứng dị ứng không nặng như phát ban ngứa, ngứa miệng hoặc mày đay khu trú, nhưng không thể phòng ngừa hoặc điều trị phản vệ nặng (Anaphylaxis).
- Bút tiêm adrenaline tự động (Epinephrine Auto – Injector; Epipen) là thuốc duy nhất chủ lực để điều trị phản ứng dị ứng nặng, cần mang theo mọi lúc đối với người có tiền sử dị ứng nặng hoặc nguy cơ cao, và phải theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
2) Khuyến nghị bổ sung
- Luôn mang theo thẻ thông báo dị ứng thực phẩm (Food Allergy Card)
- Lập kế hoạch ứng phó phản vệ nặng do dị ứng thực phẩm (Anaphylaxis Action Plan): có kế hoạch xử trí cấp cứu bằng văn bản, nêu rõ triệu chứng cần dùng bút tiêm adrenaline, liều dùng, số điện thoại cấp cứu và các bước thực hiện để người thân hoặc người chứng kiến có thể hỗ trợ ngay.
- Luôn thông báo nhân viên nhà hàng hoặc đầu bếp về thực phẩm dị ứng mỗi lần ăn ngoài: hỏi quy trình chế biến để tránh nhiễm chéo thực phẩm gây dị ứng.
- Ăn thực phẩm giàu chất xơ và đa dạng để duy trì cân bằng vi sinh vật đường ruột
- Ghi nhật ký món ăn và nguyên liệu ăn mỗi ngày: nếu xuất hiện dị ứng mới, nhật ký này giúp tìm mối liên quan giữa triệu chứng và thực phẩm, hỗ trợ chẩn đoán nguyên nhân tốt hơn.
- Tham khảo bác sĩ chuyên khoa trước khi kiêng khem diện rộng: không nên kiêng nhiều nhóm thực phẩm chỉ dựa vào kết quả Specific IgE hoặc Skin Prick Test đơn thuần khi không có tiền sử triệu chứng dị ứng thật sự do ăn, để phòng thiếu dinh dưỡng và giảm chất lượng cuộc sống không cần thiết.
Phản ứng dị ứng chéo (Cross – Reactivity) là gì
Phản ứng dị ứng chéo (Cross – Reactivity) là tình trạng dị ứng với một loại thực phẩm hoặc dị nguyên rồi xuất hiện dị ứng với một loại thực phẩm khác có cấu trúc protein hoặc tính chất tương tự, dù trước đó chưa từng dị ứng với loại sau. Tương đối thường gặp là nhóm hải sản có vỏ, trái cây có nhựa mủ, một số loại hạt; ví dụ dị ứng tôm có thể tiếp theo dị ứng cua, tôm càng; hoặc dị ứng latex có thể gây dị ứng chuối, bơ, kiwi, v.v.
Hội chứng dị ứng miệng; OAS (Pollen – Food Allergy Syndrome; PFAS) là dị ứng thực phẩm do phản ứng chéo giữa dị nguyên đặc hiệu với phấn hoa/cỏ (Pollen) và protein có cấu trúc gần giống trong rau, trái cây hoặc một số loại hạt. Ví dụ nếu dị ứng phấn hoa bạch dương (Birch Pollen) có thể xuất hiện dị ứng khi ăn táo, đào, mận, lê, hạt phỉ, cà rốt do hệ miễn dịch hiểu nhầm là phấn hoa; vì cấu trúc protein tương tự nên kích hoạt phản ứng dị ứng.
Phụ gia thực phẩm có gây dị ứng không
Nhiều loại thực phẩm được bổ sung phụ gia (Food Addictives) để giúp kéo dài hạn dùng, tăng màu sắc hoặc điều chỉnh hương vị như chất bảo quản, phẩm màu, bột ngọt, chất tăng hương vị. Ở một số người, các chất này có thể gây đáp ứng miễn dịch kiểu Non – IgE Mediated Food Allergy). Dù triệu chứng giống dị ứng thực phẩm thông thường như mày đay, đỏ mặt hoặc sưng môi, nhưng thường không nặng.
Khi nào nên nghi ngờ dị ứng với phụ gia trong thực phẩm
- Triệu chứng liên quan đến liều lượng nhận vào: nếu ăn rất ít có thể không có triệu chứng, nhưng khi nhận lượng nhiều có thể kích hoạt triệu chứng.
- Chỉ xuất hiện triệu chứng đôi khi khi ăn, dù là cùng một loại thực phẩm.
- Có triệu chứng với nhiều loại thực phẩm không liên quan nhau như tôm khô, rượu vang, rau củ sấy khô, có điểm chung là dùng Sulfites.
Chẩn đoán chủ yếu là test ăn thử (Oral Food Challenge Test) dưới hướng dẫn của bác sĩ và tránh các nguồn thực phẩm gây triệu chứng
Vì sao người hiện đại dị ứng thực phẩm nhiều hơn
Phần lớn hệ miễn dịch của cơ thể liên quan đến ruột; hệ vi sinh vật đường ruột (Gut Microbiome) giúp duy trì cân bằng miễn dịch. Khi cân bằng vi sinh bị phá vỡ bởi các yếu tố như dùng kháng sinh không cần thiết, thường xuyên ăn thực phẩm chế biến sẵn, tích lũy căng thẳng, ngủ nghỉ không đủ, số lượng vi sinh có lợi giảm xuống, dẫn đến hệ miễn dịch hoạt động rối loạn và phát sinh dị ứng.
Nghi ngờ dị ứng thực phẩm có nên kiêng thực phẩm không
Nếu nghi ngờ dị ứng thực phẩm nên đến bác sĩ chuyên khoa sớm để làm test da Skin Prick Test, xét nghiệm máu Specific IgE đặc hiệu với loại thực phẩm đó, hoặc test ăn thử (Oral Food Challenge Test) để xác định rõ có dị ứng thật hay không. Không nên tự kiêng khi chưa có kết quả xét nghiệm rõ ràng vì có thể gây thiếu dinh dưỡng và tránh nhầm loại thực phẩm. Điều này nhằm đảm bảo được chăm sóc và tư vấn đúng cách về sau.
Bệnh viện nào giỏi điều trị dị ứng thực phẩm
Trung tâm Dị ứng và Hen, Bangkok Hospital sẵn sàng thăm khám, đánh giá, chẩn đoán, theo dõi điều trị sát sao cho người có triệu chứng dị ứng thực phẩm, đồng thời tư vấn và cung cấp kiến thức đúng. Với đội ngũ bác sĩ chuyên khoa và nhóm đa chuyên ngành giàu chuyên môn và kinh nghiệm, nhằm giúp người bệnh có chất lượng cuộc sống tốt.
Bác sĩ chuyên điều trị dị ứng thực phẩm
Dr. Chawisa Panaphorn Bác sĩ nội khoa chuyên khoa Dị ứng và Miễn dịch, Trung tâm Dị ứng và Hen, Bangkok Hospital
Có thểnhấp vào đây để tự đặt lịch hẹn
